24 Kasım 2021

Bilim

Yorum yap

Yazdır

Köpeğiniz siz olmadan yaşayabilir mi?

Köpeklerin bir kısmı binlerce yıldır insanlarla birlikte yaşıyor ve biyolojik, fizyolojik, psikolojik özellikleri de insanlar tarafından şekillendiriyor. Peki, insanların artık olmadığı bir dünyada köpekler nasıl canlılar olur, yaşamlarını nasıl sürdürürlerdi?

Biyoetik uzmanı ve köpekler üzerine çok sayıda kitabın yazarı Jessica Pierce, Aeon’da yayımlanan yazısında, insanların olmadığı bir dünyada köpeklerin nasıl hayatta kalacağına ışık tutarken, köpek dostlarımızın hayatlarını bugünün dünyasında nasıl daha iyi hale getirebileceğimize dair de ipuçları sunuyor.

Yazının bazı bölümlerini aktarıyoruz:

“Evinizi bir köpekle paylaşıyorsanız, aşırı vahşi olmayan bir davranışa tepki olarak gözlerinizi yuvarladığınızı veya tüylü arkadaşınızı onaylamadığınızı belirten sesler çıkardığınızı fark etmiş olabilirsiniz. Köpeğiniz su birikintilerinin etrafında sessizce dolaşabilir, sincaplardan kaçabilir veya mont ve patik olmadan karda dışarı çıkmayı reddedebilir. Onu, ‘Bensiz asla hayatta kalamazsın’ diye nazikçe azarlarken bulabilirsiniz kendinizi.

Peki, ya bunu köpeğiniz için ciddi bir soru olarak ifade ederseniz: ‘Benim yardımım olmadan kendi başınıza hayatta kalabileceğini gerçekten düşünüyor musunuz?’ Köpeğiniz, ‘Tabii, neden olmasın?’ derse, bazı ayrıntıları öğrenme amacıyla ona baskı yapabilirsiniz: Nasıl ısınırdın? Yağmur yağdığında ne yapardın? Ne yerdin? En önemlisi de bensiz yalnız kalmaz mıydın?

Köpeğiniz size, muhtemelen kendisine yiyecek, barınma imkânı ve hatta sevgi verecek olan komşunuza gidip orada yaşayacağını söyleyebilir. Bu açık sadakatsizlikten rahatsız olduğunuzda, köpeğinize daha fazla baskı yapabilir ve kapı komşunuz olmasaydı ne yapacağını sorabilirsiniz. Peki, ya hiç insan olmasaydı. O zaman durumu nasıl idare edecekti?

2021 tarihli yeni kitabımız A Dog’s World’de (Köpeğin Dünyası), Marc Bekoff ile birlikte okurları, insanların aniden ortadan kaybolduğu ve köpeklerin kendi başlarına hayatta kalmak zorunda kaldığı hayali bir dünyaya davet ediyoruz. İki anahtar soruyu ele alıyoruz. Birincisi, köpekler insan benzerleri olmadan hayatta kalabilirler mi? Yabani hayvanlar olarak, insanlardan yardım almadan ve onlarla ilişki kurmadan kendi başlarına yaşayabilirler mi? İkincisi ve belki daha da ilgi çekici olanı, ‘yapay’ seçilimin yerini doğal seçilimin almasıyla insan sonrası köpeklerin olası evrimsel yörüngeleri ne olurdu? Köpekler, şimdi en iyi arkadaşlarımız olarak gördüğümüz hayvanlara benzer ya da onlar gibi davranır mıydı? Bu, spekülatif biyolojide ciddi bir düşünce deneyidir ve nihayetinde köpeklerin gerçekte kim olduğunu daha iyi anlamamıza yardımcı olabilir. Köpekleri bizsiz düşünmek, köpeklerin bizimle kim olduklarını ve şu anda gelişmek ve mutlu olmak için bizden ne beklediklerini anlamamıza katkıda bulunabilir.”

İnsansız kalan bir milyar köpek

Yazar, insanların yarın ortadan kaybolması halinde yaklaşık 1 milyar köpeğin kendi başına kalacağını söylüyor:

“Bu milyarlarca köpek dünyanın her köşesini işgal ediyor, çeşitli ekolojik nişlerden yararlanıyor ve insanlarla çok çeşitli ilişkiler içinde yaşıyor. Birçok insandan bir köpeği resmetmeleri istendiğinde, kanepede bir insanın yanına kıvrılmış ya da bir tasmanın ucunda yürüyen tüylü bir arkadaş düşünecek olsalar da araştırmalar, dünyadaki köpeklerin yaklaşık %20’sinin evcil hayvan olarak yaşadığını ya da bizim deyimimizle ‘yoğun bir şekilde evcilleştirilmiş’ köpekler olduğunu gösteriyor. Dünyadaki köpeklerin diğer %80’i serbest dolaşan köpekler. Başka bir deyişle gezegendeki çoğu köpek, ev ortamında doğrudan insan desteği olmadan zaten kendi başlarına yaşıyor.

Dünyanın 800 milyon serbest dolaşan köpeği, yoğun olarak evcilleştirilmiş 200 milyon köpeğe göre çok daha fazla hareket ve davranış bağımsızlığına sahip ve bir dizi hayatta kalma becerisi geliştirmiş durumda. Ancak yine de gezegendeki neredeyse tüm köpekler tek bir temel kaynak için insan varlığına güvenir: Doğrudan besleme veya çöp ve atık şeklinde gıda destekleri. İnsanların tüketimine yönelik gıda kaynaklarının kaybı, insanın ortadan kaybolmasının hemen ardından ve tamamen insan sonrası geleceğe geçiş yıllarında köpekler için en önemli hayatta kalma mücadelesi olacaktır.

Çöpleri, atıkları ve torbalanmış köpek mamalarıyla dolu depolarıyla birlikte insanlar ortadan kaybolursa köpekler hızla başka yiyecek kaynakları bulmak zorunda kalacak. Köpekler davranışsal olarak esnek ve beslenme konusunda uzman olduklarından bitkilerden, meyvelerden ve böceklerden küçük memelilere ve kuşlara ve hatta belki de daha büyük avlara kadar çok çeşitli yenilebilir gıda ile hayatta kalabilirler. Yemek planları yaşadıkları yere, boyutlarına ve vücut şekillerine bağlı olacaktır.

İnsanın ortadan kaybolmasından sonraki ilk birkaç yıl, insan desteğinin ani kaybı nedeniyle zorlu olacak ve muhtemelen kayda değer köpek ölümleri yaşanacaktır. (…) Ancak zor geçen yılların ardından hayata kendi başlarına uyum sağlayacaklardır. Köpekler; kurt ve çakal gibi yabani akrabalarının birçok özelliğini ve davranışını muhafaza eder; yiyecek aramayı, avlanmayı, eş bulmayı, yavru yetiştirmeyi, gruplar halinde yaşamayı ve kendilerini savunmayı ‘unutmamışlardır’. Bu beceriler kendini gösterecektir.

İlk sorumuz olan ‘insanlar aniden ortadan kaybolursa köpekler hayatta kalır mı’ sorusunun cevabı, iklim krizi nedeniyle tamamen yaşanmaz hale gelmemiş bir gezegene bırakıldıklarını varsayarsak, neredeyse kesinlikle evettir. Daha merak uyandıran bir soru, köpeklerin insanlardan ayrıldıktan sonra nasıl canlılar olabileceğidir. (…)

İnsanların şekillendirdiği köpekler

Köpekler ve insanlar en az 15 bin, belki de 40 bin yıl veya daha uzun süredir yakın bir ilişki içinde yaşıyorlar. Evcilleştirilen tek köpekgil türü olan köpekler, aynı zamanda evcilleştirilen ilk hayvanlardı ve muhtemelen avcı-toplayıcılar tarafından evcilleştirilen tek hayvandı. Diğer hayvanlar tarımın gelişmesinden sonra evcilleştirildi. Köpekler (Canis lupus familyis) kurtlardan (Canis lupus) türemiştir. Genetik olarak kurtlara son derece yakın olmalarına rağmen hem görünüş hem de davranış bakımından kesinlikle oldukça farklıdırlar. (…)

Köpeklerin fenotipik profili (morfolojileri, fizyolojileri, davranışları) kasıtlı üretim yoluyla insanlar tarafından şekillendirilmiştir. (…) Kasıtlı seçimler; örneğin, hipersosyallik, pigmentasyon değişimleri (benekli tüyler veya beyaz lekeler), sarkık kulaklar ve kıvırcık kuyruklar gibi hiçbiri köpeklerin yabani akrabalarında görülmeyen diğer özellikleri getirmiştir. (…) Etolog Per Jensen ve meslektaşları, köpeklerin evcilleştirilmesini ‘tarihteki en büyük (bilinçsiz de olsa) biyolojik ve genetik deney’ olarak tanımlıyor. İnsan sonrası bir gelecekte bu dramatik deney devam edecek, ancak parametreler değişecektir. Köpekler, doğal seçilimin akıntılarında sürüklenmeye başlayacaktır ve bu akıntıların onları nereye götüreceği büyük bilinmezlerden biridir.

Yine de bazı tahminler yapabiliriz. Köpekler, kurtluğa geri dönmeyecekler. İnsanların ortadan kaybolması, evcilleştirme sürecinin geri sarıldığı ve köpeklerin, ilk kurtların geçici olarak insanlara ulaşmadan önceki konumlarına geri döndüğü bir tür tersine mühendislikle sonuçlanmayacaktır. Köpekler insanlarla temasını kaybettiklerinde, hayata kendi başlarına uyum sağlarken önce bir yabanileşme sürecinden geçeceklerdir. (…) Köpeklerin yeniden yabanileşmesi için kaç nesil insansız üreme gereklidir? Etrafta olmayacağımız için biyolojik deneyin bu yönünün cevabını asla bilemeyeceğiz.

İnsan sonrası köpeklerin yaşadığı ekolojik nişler, atalarınınkilerden çok farklı olacaktır. En önemli fark, artık insan tüketimine yönelik gıda kaynaklarına sahip olmayacaklarıdır. (…) Ekolojik niş, yerel gıda mevcudiyeti ve diğer hayvanlarla rekabete bağlı olarak zamanla farklı beslenme stratejileri gelişebilir. Köpeklerin beslenme biçimleri de zamanla nasıl evrimleştiklerini etkileyecektir. Neticede, farklı köpek popülasyonları, bir dizi ekolojik nişi doldurmak için farklı beslenme stratejileri kullanarak farklı türler haline gelebilir.

Üreme stratejileri de hızla gelişecektir. Eş bulmaları, kur yapmaları, yavrularını taşımaları ve büyütmeleri gerekecektir. Ancak insan sonrası köpeklerin çiftleşme ve üreme stratejilerinin beslenme ekolojileri kadar çarpıcı bir şekilde değişmesi gerekmeyecektir. (…)

Ne tür bir sosyal hayata sahip olurlarsa olsunlar, köpeklerin niyetlerini iletme ve çatışmaları çözme gibi sosyal becerilerini keskinleştirmeleri ve birbirlerinden öğrenmeleri gerekecektir. Yavruların erken sosyalleşme dönemi ve ergenlik döneminde geliştirdiği beceriler özellikle önemli olacaktır. (…)

Doğal seçilim, aşırı derecede küçültülmüş burunlar, aşırı deri kıvrımları ve aşırı uzun veya kısa uzuvlar gibi uyumsuz fiziksel özellikleri hızla ayıklayacaktır. Kıvırcık kulaklar ve kıvrık kuyruklar da köpekten köpeğe iletişimi engelledikleri ve hiçbir işlevsel amaca hizmet etmedikleri için muhtemelen ortadan kalkacaktır; benekli ve iki ve üç renkli kürkler de öyle. (…)

Köpekler, insanlar tarafından, arkadaş canlısı olma, uyum sağlama; işaret etme, getirme, gütme ve koruma gibi ırka özgü işlevsel beceriler de dâhil olmak üzere belirli davranış özellikleri için seçici olarak yetiştirilmiştir. Bu özelliklerin seçimi, köpeklerin fiziksel özelliklerine duyulan ilgi, bu özelliklerin insan arayışlarıyla ilgili kullanışlılığı ve son bir veya iki yüzyıl boyunca insanın estetik kaprisleri ve fantezileri tarafından yönlendirildi. İnsan-köpekgil ilişkileri bağlamının dışına alındığında, bu fiziksel ve davranışsal özelliklerden bazıları köpeklere iyi hizmet edebilir. Diğerleri pek değil. (…) Örneğin, köpeklerin yiyecek istemek veya insanların dikkatini çekmek için ‘yavru köpek gözleri’ yapmalarına izin veren yüz kaslarının (kurtlarda ve diğer köpekgillerde bulunmayan kaslar) insan sonrası dünyada herhangi bir faydası olup olmayacağını kim bilebilir? (…)

Düşünce deneyimizin bir parçası olarak, insanlar yarın ortadan kaybolursa köpeklerin yaşayabileceği tüm olası kazanç ve kayıpların bir listesini yaptık:

İnsanın ortadan kaybolmasından sonra köpeklerin kazanabilecekleri

  • Fiziksel hareket özgürlüğü (yakalar, tasmalar, çitler, kafesler gibi insan kısıtlamaları kalmayacaktır)
  • Yavru köpek çiftlikleri, laboratuvarlar veya köpek eti çiftlikleri gibi yoğun esarete son verilecektir.
  • Deney yapılmayacaktır.
  • Zorunlu üreme olmayacaktır.
  • Uyumsuz özellikler için yapay seçilim olmayacaktır.
  • Bağımsız hareket edecek ve özgür seçimler yapabileceklerdir.
  • Diğer köpeklerle özgürce sosyalleşebileceklerdir.
  • İstedikleriyle istedikleri zaman çiftleşme özgürlüğüne sahip olacaklardır.
  • İnsanların verdiği cezalar, şiddet, hapsedilme, öngörülemezlik ve tutarsızlık korkusu veya stresi kalmayacaktır.
  • Doğal türlere özgü davranışların tamamını devreye sokabileceklerdir.
  • Obezite seviyeleri düşecektir.
  • Potansiyel olarak daha iyi besleneceklerdir.
  • Daha geniş duyusal deneyim yelpazesine sahip olacaklardır (örneğin, koku alma duyusunu tam olarak kullanabileceklerdir).
  • Hormonlar ve gelişim doğal düzeyinde seyredecektir.
  • Fiziksel aktivite miktarı insanlar tarafından değil, köpekler tarafından seçilecektir.
  • Kısırlaştırılmayacaklardır.
  • Kuyruk kısaltılması, ses kısma ve kulak kırpma gibi cerrahi müdahaleler olmayacaktır.
  • Irka özgü genetik bozukluklar azalacaktır.

İnsanın ortadan kaybolmasından sonra köpeklerin kaybedebilecekleri

  • Veteriner bakımı olmayacaktır.
  • Ağrı tedavisi uygulanmayacaktır (ilaçlar, masaj, akupunktur, palyatif bakım, ağrı kesici ilaçlar vb.).
  • Aşı yapılmayacaktır.
  • Parazitler insanlar tarafından kontrol edilmeyecektir.
  • Potansiyel olarak hastalıklara maruz kalacaklardır.
  • Fiziksel rahatlık kaybedilecektir.
  • Düzenli yemekleri olmayacaktır.
  • Besin eksiklikleri olacaktır.
  • Yırtıcılığa daha fazla maruz kalacaklardır.
  • Elementlere daha fazla maruz kalacaklardır.
  • İnsanların sağladığı güvenli bölgeler olmayacaktır.
  • İnsanların tüketimine yönelik gıda kaynağı bulunmayacaktır.

Bizim için en büyük sürprizlerden biri, kazanç sütununun kayıp sütunundan önemli ölçüde daha uzun ve daha sağlam olmasıydı. Bu bizi şunu düşünmeye sevk etti: Köpeklerin gerçekten kaybedeceklerinden çok kazanacakları varsa, gerçek dünyada, kazançlar sütununda vurgulanan bazı sorunları ele alan insan-köpek etkileşimlerinin parametrelerini değiştirmeye dair bazı yollar olabilir mi?

Gerçekten de kazançlar sütunu, insanların, özellikle evlerimizde yaşayan evcil köpekler olmak üzere, köpekler için hayatı zorlaştırma yollarından bazılarına odaklanmaya yardımcı olabilir. Evcil köpeklerimiz genellikle arkadaşlarını veya ailelerini seçemezler ve başkalarıyla ne zaman veya nasıl etkileşim kuracaklarına karar veremezler. Biz onları ‘damızlık’ diye etiketlemedikçe, eş seçme ve aile kurma fırsatlarına sahip değillerdir; özgürce hareket edemezler, kendi yiyeceklerini ve barınaklarını bulmak için uğraşamazlar veya çevreden gelen çeşitli uyaranlara tepki veremezler. Dahası insanlar, yalnızca insan sonrası hayatta kalma olasılığını azaltmakla kalmayıp, aynı zamanda şu anda yaşamlarını zorlaştıran uyumsuz özelliklere sahip köpekler yetiştirir ve satın alırlar. Buradaki en bariz örnek, nefes alma güçlüğü çeken ve yüksek oranda solunum yolu hastalığı yaşayan Fransız bulldog gibi kafatasları aşırı derecede küçültülmüş köpeklerin yetiştirilmesidir.” (…)

Yazar, insan sonrası köpekler ve biz yokken nasıl gelişebilecekleri hakkında düşünmenin en önemli yolunun insanı merkezden uzaklaştırmak olduğunu belirtiyor: “Köpekleri bizim için ne anlama geldikleri açısından düşünmeye meyilliyizdir (iyi birer arkadaştırlar, sağlığımız için faydalıdırlar, yalnızlığımıza merhemdirler…). Ancak çoğu zaman bizim varlığımızda yaşamalarını istediğimiz hayatlar, gerçekte olabileceklerinin soluk bir yansımasıdır.

Öyleyse köpeklerin şimdi aramızda zengin ve ilginç hayatlar yaşamalarına nasıl yardımcı olabiliriz? Evcil köpeklerle yaşayanlar, köpeklerinin çok çeşitli türlere özgü davranışlarda bulunmalarına izin vermeyi düşünmelidir. (…) Köpeğimizin inanılmaz koku alma kapasitelerini kullanması için fırsatlar sağlamak için elimizden gelenin en iyisini yapabiliriz. Örneğin yürüyüşe çıkarken kokular üzerinde oyalanmasına veya kendi koku alma gündemini takip etmek için tasmasız bol zaman geçirmesine izin verebiliriz.

(…) Serbest dolaşan ve yabani koşullarda yaşayan köpeklerin yanı sıra diğer köpekgil türleri üzerine yapılan araştırma, köpeklerin kendi başlarına oldukça ilginç, dolu ve heyecan verici yaşamlarına ışık tutuyor. Köpeklerin çok çeşitli doğal yaşam alanları var ve çeşitli şekillerde insanlarla birlikte yaşıyorlar. Ancak laboratuvarlar, köpek eti çiftlikleri ve yavru köpek çiftlikleri gibi bazı habitatlar kesinlikle daha tutsak edici ve kısıtlayıcı ve köpeklerin anlamlı bir şekilde köpek olmalarına izin verilmiyor. (…) Moda aksesuarı olarak satın alınan, tırnakları boyanmış ve yapay çime ‘girmesi’ öğretilen küçük köpeklerin köpek gibi davranmalarına olanak tanınmıyor. İnsan koruyucuları tarafından saplantılı bir şekilde aşırı üzerine düşülen köpeklerin, normal köpek davranışları gösterme kabiliyetleri de ciddi şekilde tehlikeye giriyor.

Artık olmadığımız bir dünyayı düşünmek o kadar da hoş değil ama biz gittiğimizde köpeklerin hayatta kalacağına ve hayatın devam edeceğine inanmak için birçok neden var. (…) Merkezden uzaklaştığımızda gerçek, verimli, insan merkezli olmayan düşünme başlayabilir. Köpeklerin biz olmadan kim olabileceğini hayal ederek, şimdi kim olduklarına ve onlarla olan ilişkilerimizin iki tarafa da en iyi şekilde nasıl fayda sağlayabileceğine dair yeni içgörüler edinebiliriz.”

Bu yazı ilk kez 24 Kasım 2021’de yayımlanmıştır.

 

Jessica Pierce’ın Aeon internet sitesinde yayımlanan “The posthuman dog” başlıklı yazısından öne çıkan bazı bölümler Nevra Yaraç tarafından çevrilmiş ve editoryal katkısıyla yayına hazırlanmıştır. Yazının orijinaline ve tamamına aşağıdaki linkten erişebilirsiniz: https://aeon.co/essays/who-could-dogs-become-without-humans-in-their-lives

Fikir Turu

Fikir Turu, yalnızca Türkiye’deki düşünce hayatını değil, dünyanın da ne düşündüğünü, tartıştığını okurlarına aktarmaya çalışıyor. Bu amaçla, İngilizce, Arapça, Rusça ve Çince yazılmış önemli makalelerin belli başlı bölümlerini çevirerek, editoryal katkılarla okuruna sunmaya çalışıyor. Her makalenin orijinal metnine ve değerli çevirmen arkadaşlarımızın bilgilerine makalenin alt kısmındaki notlardan ulaşabilirsiniz.

guest
0 Yorum
Inline Feedbacks
View all comments
0
Would love your thoughts, please comment.x
()
x
Send this to a friend