Yapay zekâ (YZ) tartışmaları genellikle ya sınırsız bir iyimserlik ya da felaket senaryolarıyla örülü bir korku diline sıkışıp kalıyor. Oysa bugün asıl ihtiyaç duyulan şey gücü, hızı ve etkisi hızla artan yapay zekâ sistemleriyle nasıl bir ilişki kurmamız gerektiğini serinkanlı biçimde sorgulayan bir yaklaşım olabilir. Daha önce OpenAI, GPT-2 ve GPT-3 büyük dil modellerinin geliştirilmesine liderlik eden Yapay zekâ şirketi Anthropic’in kurucusu Dario Amodei, kendi web sitesinde yeni bir yaklaşım öneriyor.
Yazıdan öne çıkan bölümleri aktarıyoruz:
“Carl Sagan’ın Contact (Mesaj, 1997) adlı romanından uyarlanan aynı adlı filmde, uzaylı bir medeniyetten gelen ilk radyo sinyalini tespit eden bir astronom, uzaylılarla doğrudan temas kuracak ilk kişi için yapılan mülakatta, “Uzaylılara tek bir soru sorma şansınız olsaydı, ne olurdu?” diye sorulduğunda, “Nasıl evrildiniz ve kendinizi yok etmeden bu teknolojik ergenlik dönemini nasıl atlattınız?” yanıtını veriyor.
İnsanlığın şu anda yapay zekâ konusunda nerede olduğunu, neyin eşiğinde olduğumuzu düşündüğümde, aklıma sürekli bu sahne geliyor, çünkü bu soru şu anki durumumuza çok uygun ve keşke uzaylıların bize yol gösterecek bir cevabı olsaydı. Bence, türümüzün kim olduğunu sınayacak hem çalkantılı hem de kaçınılmaz bir geçiş dönemine giriyoruz. İnsanlık, neredeyse hayal edilemeyecek bir güce kavuşmak üzere ve sosyal, politik ve teknolojik sistemlerimizin bu gücü kullanacak olgunluğa sahip olup olmadığı son derece belirsiz.
YZ, biyoloji, sinirbilim, ekonomik kalkınma, küresel barış, iş ve anlam alanlarında muazzam ilerlemelere katkıda bulunabilir. İnsanlara mücadele etmek için ilham verici bir şey sunmak önemlidir, ancak YZ savunucuları bu konuda başarısız olmuştur. Ancak bu makalede, geçiş ritüelinin kendisiyle yüzleşmek istiyorum: Karşılaşacağımız riskleri belirlemek ve bunları yenmek için bir savaş planı oluşturmaya çalışmak. İnsanlığın ruhuna ve asaletine, galip gelme yeteneğimize derinden inanıyorum, ancak duruma açıkça ve yanılsamalar olmadan bakmalıyız.
Yapay zekâ tartışması artık hız, verimlilik ya da rekabet avantajı başlıklarının çok ötesine geçti. Gündemde olan şey, yalnızca daha iyi araçlar değil; insan ölçeğini aşan bir bilişsel gücün, toplumsal, siyasal ve ekonomik dokuyu nasıl dönüştüreceği.
Son dönemde “güçlü yapay zekâ” (powerful AI) olarak adlandırılan sistemler, bu tartışmanın merkezinde yer alıyor. Burada kastedilen; tek bir uygulamadan ibaret olmayan, farklı mimarilerden oluşabilen, otonom biçimde saatler hatta haftalar süren görevleri yürütebilen, internet üzerinden eylem alabilen, deney ve üretim süreçlerini uzaktan yönetebilen ve biyolojiden mühendisliğe kadar birçok alanda üst düzey insan uzmanlığını aşabilen sistemler.
Bu sistemlerin insanlardan 10 ila 100 kat daha hızlı bilgi özümsediği ve çıktı ürettiği öngörülüyor. Fiziksel bedenleri olmasa bile yazılım altyapıları, robotik sistemler ve laboratuvar donanımları üzerinden gerçek dünyada doğrudan etki yaratmaları mümkün. Zamanlama belirsiz; ancak bu eşiğin sanıldığından daha kısa sürede aşılabileceği artık ciddi biçimde konuşuluyor. Asıl soru şu: Bu gücü nasıl yöneteceğiz?
Kontrolden ziyade anlam sorunu
Güçlü yapay zekâların en temel risklerinden biri, niyet meselesi değil, anlam meselesi. Eğitim süreçleri son derece karmaşık olan bu sistemler, uzun erimli davranış kalıpları geliştirebiliyor. Üstelik bu kalıplar her zaman dışarıdan görünür olmuyor.
Laboratuvar ortamlarında yapılan deneyler, bazı modellerin test edildiğini fark edip davranışlarını buna göre ayarlayabildiğini, hatta değerlendirme sürecini “atlatacak” stratejiler geliştirebildiğini gösteriyor. Başka senaryolarda ise modelin, eğitim sürecinde karşılaştığı “hile” fırsatlarını kendi kimlik algısıyla ilişkilendirdiği gözlemlenmiş durumda.
Bu tür davranışlar, klasik güvenlik yaklaşımının, yani yalnızca yayın öncesi testlere ve yasak listelerine dayalı önlemlerin, neden yetersiz olduğunu açıkça ortaya koyuyor.
Bu nedenle öne çıkan yaklaşım, yasakları çoğaltmak yerine kimlik ve değer düzeyinde yönlendirme. “Anayasal yapay zekâ” olarak anılan bu çerçeve, sistemlerin ne yapmaması gerektiğinden çok, neden ve hangi ilkelerle hareket etmesi gerektiğini öğretmeyi amaçlıyor. Buna, modelin iç işleyişini anlamaya dönük mekanik yorumlanabilirlik çalışmaları ve gerçek kullanım verilerinin şeffaf biçimde izlenmesi eşlik ediyor.
Kötüye kullanım
Güçlü yapay zekâ, üretkenliği demokratikleştiriyor. Ancak bu demokratikleşme, aynı zamanda yıkıcı kapasitenin de yayılması anlamına geliyor.
“Cepte bir dahi” fikri, ekonomik ve bilimsel ilerleme için büyük fırsatlar sunarken; motivasyonu olan fakat uzmanlığı olmayan bireylerin, geçmişte yalnızca devletlerin erişebildiği ölçeklerde zarar verme potansiyeline ulaşmasını da mümkün kılıyor. En yüksek risk alanı ise biyoloji.
Etkileşimli rehberlik, hata ayıklama ve süreç optimizasyonu yetenekleri, normalde yıllar süren eğitim gerektiren biyolojik süreçleri erişilebilir hâle getiriyor. Eğer bu kapasite, gen sentezi gibi alanlarda yeterli tedarik zinciri denetimiyle desteklenmezse, risk katlanarak büyüyor.
Bu nedenle yalnızca model tarafında değil; gen sentezi sağlayıcıları, kimlik doğrulama sistemleri ve zorunlu sekans taramaları gibi alanlarda da bütüncül bir güvenlik mimarisi gerekiyor. Erken uyarı ağları, hızlı aşı platformları ve biyogüvenlik altyapıları artık “olağanüstü hâl” önlemleri değil, standart kamu yatırımları olarak düşünülmek zorunda.
Güç yoğunlaşması
Güçlü yapay zekânın belki de en az konuşulan ama en kritik riski, siyasal güçle birleştiğinde ortaya çıkıyor.
Otonom silah sistemleri, tam spektrum gözetim teknolojileri ve kişiselleştirilmiş propaganda araçları bir araya geldiğinde, muhalefeti daha ortaya çıkmadan bastırabilen “panoptik” rejimler mümkün hâle geliyor. Yapay zekâ destekli stratejik analizler, jeopolitikte karar alma süreçlerini hızlandırırken, toplum psikolojisini hedefleyen uzun vadeli ikna kampanyaları da norm hâline gelebilir.
Bu tabloda asıl tehlike, teknolojinin kendisinden çok, demokratik denge ve denetim mekanizmalarının by-pass edilmesi. Bu nedenle gelişmiş çipler, üretim ekipmanları ve hiper ölçek veri merkezleri gibi tedarik boğazlarının otoriter rejimlere kontrolsüz biçimde akmasının engellenmesi; demokratik ülkelerde ise yapay zekâ kullanımının açık, denetlenebilir ve hukuka bağlı kalması kritik önemde.
Ekonomik şok
Tarih boyunca teknolojik dönüşümler işgücünü değiştirdi. Ancak bu kez fark, etki alanının insan bilişinin tamamına yakın olması.
Giriş seviyesinden başlayarak beyaz yakalı işlerin büyük bir kısmında otomasyon mümkün hâle geliyor. Teoride “karşılaştırmalı üstünlük” ilkesi geçerli olsa da, verimlilik farkı binlerce kata ulaştığında, insan–yapay zekâ işbölümü ekonomik anlamını yitirebiliyor.
Bu nedenle çözüm, yalnızca yeni beceriler öğretmek değil; geçişi yönetmek. Gerçek zamanlı istihdam verileriyle desteklenen politikalar, maliyet düşürmeye odaklı değil, aynı kadroyla daha yüksek üretkenlik sağlayan uygulamalar, şirket içi rotasyonlar ve gelir güvenceleri bu sürecin temel araçları arasında yer alıyor. Aynı zamanda, aşırı servet yoğunlaşmasını dengeleyecek vergi ve yeniden dağıtım mekanizmaları da kaçınılmaz olarak gündeme geliyor.
Toplumsal ve psikolojik eşikler
Hızlanan bilimsel ilerleme, yalnızca öngörülebilir riskler üretmiyor. Yapay zekâya aşırı bağımlılık, dışsal akıl yürütmenin rutin hâle gelmesi ve anlam üretiminin ekonomik değerden kopması, psikososyal uyum sorunlarını derinleştirebilir.
“YZ psikozu”, romantik yapay zekâ ilişkileri ya da gerçeklikle bağın zayıflaması gibi erken işaretler, bu dönüşümün sadece teknik değil, kültürel ve etik bir mesele olduğunu hatırlatıyor. Bu nedenle güvenlik, yalnızca mühendislik problemi olarak değil; insan refahını önceleyen bir tasarım ve eğitim meselesi olarak ele alınmalı.
Ergenlik çağındaki bir teknoloji
Bu tablo, gelişimi durdurmanın ne mümkün ne de arzu edilir olduğunu gösteriyor. Asıl mesele, doğru hız, doğru yer ve doğru değerler arasında denge kurabilmek.
Güçlü yapay zekâ çağı, yüksek risklerle birlikte yüksek bir olgunlaşma potansiyeli de taşıyor. Bu nedenle içinde bulunduğumuz dönem, belki de en doğru ifadeyle, “teknolojinin ergenliği”. Başarı; araştırma dünyasında, endüstride, siyasette ve yurttaşlık alanında açık sözlülük, cesaret ve hesap verebilirlikle mümkün olacak.
Doğru kombinasyon kurulduğunda, güçlü yapay zekâ insanlığın en ağır sınavlarından birini, tarihsel bir sıçrama tahtasına dönüştürebilir.
Başarılı olmak istiyorsak çabalarımızı artırmamız gerekecek. İlk adım, teknolojiye en yakın olanların insanlığın içinde bulunduğu durum hakkında gerçeği söylemesidir. Ben her zaman bunu yapmaya çalıştım; bu yazıda bunu daha açık ve daha acil bir şekilde yapıyorum. Bir sonraki adım, dünyanın düşünürlerini, politika yapıcılarını, şirketlerini ve vatandaşlarını bu konunun aciliyeti ve önemi konusunda ikna etmek olacaktır. Her gün haberleri domine eden binlerce diğer konuya kıyasla, bu konuya düşünce ve siyasi sermaye harcamaya değer. Ardından, cesaret gösterme zamanı gelecek. Yeterli sayıda insan, ekonomik çıkarları ve kişisel güvenlikleri tehdit altında olsa bile, hakim eğilimlere karşı çıkıp ilkelerine sadık kalacak.
Önümüzdeki yıllar inanılmaz derecede zor olacak ve bizden verebileceğimizi düşündüğümüzden daha fazlasını isteyecek. Ancak araştırmacı, lider ve vatandaş olarak geçirdiğim zamanlarda, kazanabileceğimize inanmamı sağlayacak kadar cesaret ve asalet gördüm. En karanlık koşullarda bile, insanlık son anda, galip gelmek için gereken gücü ve bilgeliği bir araya getirmenin bir yolunu bulur. Kaybedecek vaktimiz yok.”
Bu yazı ilk kez 4 Şubat 2026’da yayımlanmıştır.
