Suudi Arabistan’da son on yılda yaşanan çok boyutlu dönüşüm, genellikle “sekülerleşme” ya da “liberalleşme” kavramlarıyla açıklanıyor. Sinemaların açılması, konserler, festivaller, kadınlara araç kullanma izni verilmesi ve dinî polisin sokaklardan çekilmesi ilk bakışta bu okumayı doğruluyor gibi görünüyor. Ama öte yandan bu yaklaşım işin özünü kaçırıyor:
Riyad dinden uzaklaşmıyor; tam tersine, dini yeniden tanımlıyor ve tamamen kendi kontrolüne alıyor. 1744’ten beri hanedan ile ulema arasında süren meşruiyet ortaklığı fiilen sona ermiş durumda. Din artık devletin kurucu ortağı değil, devletin baştan sona yönettiği bir alan. Peki, bu dönüşümün mantığı ne, ulemanın konumu nasıl değişti ve İslami hareketler açısından nasıl bir tablo ortaya çıkıyor? Yakından bakınca oldukça dikkat çekici bir görüntüyle karşılaşıyoruz.
Rasyonel bir devlet inşası olarak “yeni Suudilik”
Veliaht Prens Muhammed bin Selman’ın reformlarını anlamanın anahtarı, onları ideolojik bir tercih olarak değil, devlet aklının ürettiği rasyonel bir hamle olarak görmektir. Suudi Arabistan bugün pek çok cepheden zorlanıyor: Petrole bağlı ekonomik model artık sürdürülemiyor, nüfusun büyük bir kısmını oluşturan gençlerin beklentileri artıyor, bölgesel güvenlik tehditleri artıyor ve ülkenin küresel sistemdeki yerini yeniden tanımlaması gerekiyor. Eski toplumsal sözleşme, yani rantiyer devlet mantığı, bu koşullara cevap veremiyor. Başka bir deyişle, devletin vatandaşa karşılıksız refah dağıttığı, ulemanın da bu düzene dinî meşruiyet sağladığı model siyaseten artık rasyonel değil.
Bu yüzden 2030 Vizyonu’nu yalnızca bir ekonomik kalkınma planı olarak görmek doğru olmaz. KDV’nin getirilmesi, sübvansiyonların azaltılması ve özel sektörde çalışan “üretken Suudlu” profili, devletle toplum arasındaki ilişkinin yeniden yazılması anlamına gelir. Bu yeni ilişkinin bir de kimlik boyutu var. Kuruluş Günü’nün 1744’ten 1727’ye çekilmesi sembolik bir ayrıntı değil. 1744, Dir’iyye emiri Muhammed bin Suud ile Muhammed bin Abdülvehhab’ın ittifak kurduğu yıldır. 1727 ise Muhammed bin Suud’un Dir’iyye emirliğine geldiği, yani bu ittifaktan önceki tarihtir. [.1] Resmî tarih, Muhammed bin Abdülvehhab’la kurulan ittifakın öncesine taşındı; böylece din, devletin kuruluşundaki vazgeçilmez yerinden çıkarıldı. Yeni meşruiyet dili dinî bağlılığa değil, devlet merkezli bir Suudi milliyetçiliğine dayanıyor.
Toplumsal reformlara da bu çerçeveden bakmak gerekiyor. Eğlence sektörünün açılması, tiyatrolar ve festivaller yukarıdan zorla dayatılan uygulamalar değil. Bu adımlarla genç nüfusun zaten var olan talepleri devlet eliyle meşrulaştırılmış oldu. Rejim, toplumda biriken bu enerjiyi bastırmak yerine onu sahiplendi ve kendi lehine yönlendirdi. Kısacası, MbS hem devletin geleceği hem de kendi iktidarının devamı için Suudiliği yeniden inşa ediyor. Kasım 2017’de yaklaşık 400 prens, bakan ve iş insanının yolsuzluk gerekçesiyle Riyad’daki Ritz-Carlton otelinde gözaltına alındığı ve servetlerinin önemli bir kısmına el konulduğu tasfiye, [.2] aynı yıl yapılan tutuklamalar da aynı mantığın bir parçasıydı. Bu süreçte hanedan içindeki ve toplumdaki alternatif güç odakları dağıtıldı, karar alma tek bir merkezde toplandı.
Ulemanın dönüşümü
Bu dönüşümün en dikkat çekici sonucu, ulemanın devlet içindeki konumunda yaşanan köklü bir değişimdir. Suudi tarihinde ulema hiçbir zaman son sözü söyleyen siyasi merci olmadı; nihai siyasi irade her zaman hanedanın elindeydi. Yine de ulemanın kısmi bir özerkliği ve fiilî bir veto gücü vardı. Krallar toplumsal alanda bir adım atarken ulemayı ikna etmek, onlarla pazarlık yapmak ve gerektiğinde taviz vermek zorunda kalıyordu.
Tarih bunun somut örnekleriyle dolu. 1960’ta kız okullarının açılması gündeme geldiğinde ulema karşı çıktı; devlet projeden vazgeçmedi ama okulların denetimini din adamlarının yönettiği ayrı bir kuruma bırakmak zorunda kaldı. Televizyonun ülkeye girişi de benzer bir gerilim yarattı ve yayın içeriği uzun yıllar boyunca dar bir çerçevede tutuldu. En çarpıcı örnek ise 1979 Kâbe baskınıdır. Kasım 1979’da Cüheyman el-Uteybî liderliğindeki silahlı bir grup Mescid-i Haram’ı işgal etti ve hanedanı yozlaşmakla suçladı. Kuşatma yaklaşık iki hafta sürdü. [.3] Devlet, Harem’e müdahale edebilmek için ulemadan fetva almak zorunda kaldı. Ulema da bunun karşılığında önemli kazanımlar elde etti: Toplumsal alan muhafazakârlaştırıldı, dinî polisin yetkileri genişletildi ve yargı üzerindeki denetim pekiştirildi.
MbS döneminde ise bu pazarlık mekanizması tamamen ortadan kalktı. Dinî polisin tutuklama yetkisi kaldırıldı, cami hoparlörlerinden hutbelere kadar ibadet alanı merkezî denetime alındı, müfredattan İhvan etkisi taşıyan içerikler çıkarıldı. Daha da önemlisi, siyasi liderlik doğrudan dinî yorum alanına girdi. Veliaht prensin “ılımlı İslam’a dönüş” söylemi ve hadislerin bağlayıcılığına dair açıklamaları, daha önce hiçbir kralın bu ölçüde girmediği bir alana girildiğini gösteriyor. Artık kararlar alınmadan önce ulemaya danışılmıyor. Kararı siyasi irade veriyor; resmî ulemadan da sadece bu kararı dinî bir dille onaylaması bekleniyor. Heyetü’l-Kibari’l-Ulema’nın (Büyük Alimler Heyeti) 2020’de İhvan’ı terör örgütü ilan etmesi, siyasi bir kararın sonradan dinî dile tercüme edilmesinin tipik bir örneği.
Başmüftülükteki son değişim de bu tabloyu tamamlıyor. Uzun yıllar bu makamda kalan Abdülaziz Âlü’ş-Şeyh Eylül 2025’te vefat edince, Salih el-Fevzan veliaht prensin tavsiyesi ve kraliyet kararnamesiyle başmüftülüğe ve Büyük Alimler Heyeti başkanlığına getirildi. Fevzan, katı muhafazakâr çizgisi ve yöneticiye itaat vurgusuyla tanınan bir isim. Reformcu bir dönemde böyle bir atama ilk bakışta paradoksal görünebilir. Ama aslında ortada bir çelişki yok. Kurumların dış kabuğu korunuyor, içi ise devlet iradesiyle dolduruluyor. İtaatkâr bir resmî ulema, reformların önünde engel olmuyor; tam tersine, dinî alanı sakin tutan bir sigorta işlevi görüyor. Kısacası, ulema fetva mercii olmaktan çıkıp bir onay merciine dönüşmüş durumda.
İslami hareketler ve belirsiz gelecek
Suudi Arabistan’da Mısır’daki, Ürdün’deki ya da Türkiye’deki anlamıyla bir “İslami hareket”ten söz etmek pek kolay değil. Krallıkta siyasi partilere ve bağımsız örgütlenmeye hiçbir zaman izin verilmedi. Kral Abdülaziz, 1930’larda Hasan el-Benna’nın ülkede İhvan şubesi açma talebini “burada hepimiz Müslüman kardeşleriz” diyerek reddetmişti. İhvan etkisi ülkeye örgütsel bir yapı olarak gelmedi. 1960’larda Nasır baskısından kaçanlara, Kral Faysal’ın kapıları açmasıyla geldi; üniversitelerde ve eğitim kurumlarında görev alyapan isimler üzerindenaracılığıyla yerleşti. Bu etkinin Vehhâbî gelenekle birleşmesinden doğan Sahve (Uyanış) da teşkilatlı bir yapı olmaktan çok camiler, eğitim halkaları, yaz kampları ve kasetler aracılığıyla yayılan bir akım oldu. Yani Suudi Arabistan’da İslami hareket denince aslında belirli isimlerin etrafında şekillenen gevşek ağları ve bir düşünce iklimini anlamak gerekiyor.
Bu ağların en etkili isimleri, 1990’larda Körfez Savaşı sırasında ABD askerlerinin ülkeye gelmesine itiraz ederek öne çıktı. Kral Fahd’a sunulan reform taleplerinin öncülerinden Selman el-Avde ile Amerikan varlığını en sert dille eleştiren isim olan Sefer el-Havali[.4] bu dönemde hapse atıldı. 1999’da serbest bırakılan Avde, sonraki yıllarda milyonlarca takipçisi olan, şiddeti reddeden ve toplumsal reformu savunan ılımlı bir figüre dönüştü. Arap devrimleri sürecinde de anayasal reform ve sivil toplum taleplerine yakın durdu. MbS dönemi ise bu çizgiyi ortadan kaldırdı.
Selman el-Avde, Eylül 2017’de Körfez krizinde iki ülke arasında uzlaşma dileyeçağrısı yapan bir paylaşımının hemen ardından tutuklandı. Hakkında, İhvan üyeliği de dahil olmak üzere, 37 suçlama yöneltildi ve idam cezası talep edildi. Aradan yaklaşık dokuz yıl geçmesine rağmen Avde hâlâ tutuklu. Davası defalarca ertelendi, uzun süre hücre hapsinde tutuldu ve sağlık durumuyla ilgili ciddi endişeler dile getirildi. Aynı dalgada tutuklanan İslam hukukçusu ve vaiz Avad el-Karnî ile televizyon vaizi Ali el-Ömerî de benzer ağır suçlamalarla yargılanıyor.[.5] (Kim bunlar, yine bir iki kelime lütfen?) Avde’nin kardeşi Halid el-Avde ise ağabeyinin tutuklandığını kamuoyuyla paylaştığı için yıllarca cezaevinde kaldı.
Sahve içindeki tepkiler ise iki farklı yöne gitti. Bir kesim, televizyonlara çıkarak geçmişteki görüşleri için özür diledi. Bunun en çarpıcı örneği, Âiz el-Karnî’nin 2019’da Sahve adına özür dilemesi. Bir dönem reformcu çizgide duran Karnî, MbS politikalarının en hararetli savunucularından biri oldu; deyim yerindeyse kraldan çok kralcı kesildi. Rejimin Avde gibi isimlerde gördüğü tehdidin radikalizm olmadığını, asıl tehdidin devletten bağımsız, alternatif bir reformcu dinî dilin varlığı olduğunu söyleyebiliriz. İçeride hareket alanı daralınca muhalefetin bir kısmı diasporaya taşındı. Avde’nin oğlu Abdullah el-Avde, ABD’de DAWN (Democracy for the Arab World Now), Cemal Kaşıkçı’nın 2018’de kurduğu Washington merkezli insan hakları örgütü[.6] bünyesinde demokratikleşmeyi ve insan haklarını savunan en görünür seslerden biri hâline geldi.
Yine de sahadaki tabloyu kesin bir dille ortaya koymak kolay değil. Ülke içinde veri toplamak son derece zor. Suudi vatandaşlar, yakın ilişki içinde olsanız bile siyasi görüşlerini söylemekten kaçınıyor. Ama yurt dışındaki temaslarda dikkat çekici bir eğilim göze çarpıyor: Reformlara yönelik ciddi eleştiriler, siyasi talebi olmayan ancak dine bağlılığı yüksek muhafazakâr kesimlerden geliyor. Bu kesimleri İslamcı olarak tanımlamak yanıltıcı olur. Çünkü onların asıl derdi iktidar değil, dinin kamusal alandaki yerinin hızla daralması.
Yaşananlar, rejimin kriz anlarında yeniden ulemaya yönelebileceği dönemsel bir salınım olarak da yorumlanabilir. Bu ihtimal tamamen göz ardı edilemez. Ancak ulemanın elindeki kolluk, eğitim ve yargı araçları bir daha geri verilmemek üzere söküldü. Bu yüzden olanları geçici bir döngü olarak değil, ulema açısından geri dönüşü olmayan yapısal bir kırılma olarak okumak daha isabetli görünüyor. Sürecin nereye evrileceği henüz belli değil. Dönüşüm daha derin bir sekülerleşmeye, kapsamlı bir modernleşmeye ya da toplumda biriken rahatsızlığın zamanla yeni bir siyasallaşmaya dönüşmesine yol açabilir. Ekonomik daralma ya da İsrail’le normalleşme gibi bir adım, rejimin dinî meşruiyete yeniden ihtiyaç duyduğu anlar yaratabilir. Fakat inandırıcılığını yitirmiş resmî ulemanın bu ihtiyacı karşılaması zor görünüyor. Böyle bir durumda bastırılmış dinî hafızanın, örgütlü hareketlerden çok dijital mecralar ve diaspora üzerinden işleyen gayriresmî ağlarda karşılık bulması muhtemel.
Bu makalede yer alan fikirler yazara aittir ve Fikir Turu’nun editöryel politikasını yansıtmayabilir.
Bu yazı ilk kez 11 Kasım 2026’da yayımlanmıştır.
[.1](Burayı açıklayabilir miyiz, 1744 de ne oldu 1727 de ne oldu?)
bu soruya cevap olarak ekledim
[.2]ne olmuştu sorusuna cevap olarak ekledim
[.3](Neydi hatırlatabilir miyiz?) sorusuna binaen ekledim
[.4](Kim bunlar biri iki kelimeyle tarif edebilir miyiz?)
sorusuna binaen eklendi
[.5](Kim bunlar, yine bir iki kelime lütfen?) buna binaen ekledim
[.6]soruya binaen
