Fransız edebiyat dünyası, bir yapay zekâ (YZ) skandalıyla sarsıldı. Haitili-Kanadalı yazar Thélyson Orélien’in romanı, 25 Eylül’de Fransa’nın en prestijli edebiyat ödülü olan Prix Goncourt’un aday listesinden çıkarıldı.
Karar, X platformundaki isimsiz bir hesabın romanın “neredeyse tamamen yapay zekâ tarafından yazıldığını” öne sürmesinden kısa süre sonra geldi. Ancak Orélien’in iddiaları kesin bir dille reddetmesi, YZ tespit araçlarının güvenilirliğini de tartışmaya açtı.
Sidney Üniversitesi İngiliz Edebiyatı Bölümü’nde kıdemli öğretim görevlisi Anthony Cordingley, The Conversation’da YZ’nin edebiyat üzerindeki olası etkilerini ve YZ tespit araçlarının güvenilirliğini sorguluyor.
Yazıdan öne çıkan bölümleri aktarıyoruz:
“Bir Haitilinin Brezilya, Meksika ve ABD üzerinden Kanada’ya yaptığı tehlikeli yolculuğu anlatan C’était ça ou mourir adlı roman, Fransa’nın çok satanlar listesinde zirveye çıktı ve yaklaşık 35 bin sattı. Roman, 21 Eylül’de bir başka önemli Fransız edebiyat ödülü olan Prix du Roman Fnac’ı kazandı ve eleştirmenlerden övgü almıştı. 2010 yılında Haiti’de evini yıkan büyük depremin ardından Kanada’ya göç eden 38 yaşındaki Orélien, romanını yazarken YZ kullandığı iddiasını reddediyor.
YZ iddiası nasıl ortaya çıktı?
İddiaları gündeme getirmek için kullanılan Pangram, YZ tespit araçları arasında “altın standart” olarak nitelendiriliyor. Prix Goncourt’u düzenleyen Goncourt Akademisi, kitabı aday listesinden çıkarırken “güvenilir araştırmacı ve gazetecilerin analizlerinin tutarlı bulgularına” ve romanın “büyük olasılıkla büyük ölçüde YZ ürünü” olduğuna işaret etti.
Orélien’in Fransız yayıncısı, yazarın romana 2017’de başladığını ve taslağı 2019’da tamamladığını açıkladı. Bu tarihler, üretken YZ araçlarının ticari olarak yaygınlaşmasından çok önceye denk geliyor. Orélien ise kararın ardından yaptığı açıklamada “sayısız ırkçı saldırının” hedefi olduğunu söyledi ve iddialara yanıt vermek üzere Fransa ve Quebec’teki yayıncılarıyla bir dosya hazırladığını belirtti.
Muhafazakâr Le Figaro gazetesinin köşe yazarı Samuel Fitoussi, kendisini “oldukça sağcı” olarak tanımlayan bir isim ve X hesabının arkasındaki “grup projesinin” parçası olduğunu kabul etti. Ancak Woke Fiction kitabının yazarı, soruşturmanın siyasi bir motivasyonu olduğu iddiasını reddetti. Amacının “yazar ile okuru birbirine bağlayan ahlâki anlaşmayı” savunmak ve YZ tarafından üretilen metinler konusunda farkındalık yaratmak olduğunu söyledi.
YZ iddialarının ardından Quebec gazetesi La Presse, Orélien’in 2012 ve 2013 yıllarında kaleme aldığı makale ve köşe yazılarında intihal yaptığına ilişkin iddiaları yayımladı. Bunu, Radio-Canada’nın Orélien’e ait en az beş köşe yazısı ve makalenin başka yazarların metinlerinden kısmen kopyalandığını ortaya koyan araştırması izledi.
La Presse ayrıca Pangram kullanarak Orélien’in 2012’de ödül kazanan “Où va le monde” adlı öyküsünde, Louis Pauwels ile Jacques Bergier’nin 1960 tarihli Le Matin des magiciens kitabıyla “en az dört özdeş cümle” bulunduğunu öne sürdü. Gazete Orélien’e ulaştı ancak yanıt alamadı.
Farklı bir Fransızca, YZ tespit araçlarını yanıltabilir mi?
Skandal, YZ tespit araçlarının güvenilirliğini yeniden gündeme taşıdı. Aynı zamanda yazarlardan ne beklediğimizi de sorgulatıyor. Bazı Fransız yazarlar, YZ’nin artık hayatın bir parçası olduğunu ve yazarlık anlayışının da buna bağlı olarak değiştiğini savunuyor.
Orélien şöyle diyor: “İmgeler, tekrarlar, ritimler canlı bir konuşma; bunlar bana ait. Benim geleneklerim Haiti ve Karayip gelenekleridir.”
Peki standart dışı ve son derece sözlü bir Fransızca, Pangram’ı yanıltabilir mi?
Fransız YZ uzmanı Benoît Raphaël bu ihtimali test etmek için önce iki, ardından dört Haiti romanından bölümleri Pangram’a gönderdi. Araç, bu metinlerin tamamını doğru biçimde insan tarafından yazılmış olarak tanımladı.
Raphaël daha sonra Orélien’in, üretken YZ’nin bu tür metinleri üretmek için henüz yeterince gelişmiş olmadığı 2023 öncesinde yayımlanan şiir, öykü ve eleştiri yazılarından örnekler gönderdi. Bunlar da insan tarafından yazılmış olarak belirlendi.
Raphaël, skandal ortaya çıkmadan önce Orélien’in romanının YZ yardımıyla yazıldığı yönündeki şüphelerini başka bir YZ uzmanıyla paylaştığını söyledi. Ona göre metinde, belirli retorik yapılara aşırı bağımlılık gibi YZ üretimi düzyazının tipik işaretleri bulunuyordu.
YZ tespit araçları gerçekten ne kadar güvenilir?
Araştırmalar, Pangram’ın YZ kullanımını tespit etmede yüzde 95’in üzerinde başarı oranına sahip olduğunu ve yanlış pozitif sonuçlarının yok denecek kadar az olduğunu gösteriyor. Ancak yanlış sonuçlar yine de ortaya çıkabiliyor.
Pangram, son dönemde başka edebi eserler hakkında da YZ kullanımı iddialarının ortaya atılmasında kullanıldı. Bunlardan biri, Trinidadlı yazar Jamir Nazir’in Commonwealth Kısa Öykü Ödülü’nü kazanan “The Serpent in the Grove” adlı öyküsüydü. Nazir’in öyküsü daha sonra resmen aklandı.
Nazir, yazma sürecinde konuşmadan metne dönüştürme araçları kullandığını, ardından metni yoğun biçimde düzenlediğini jüriye açıkladı. YZ kullanımıyla ilgili tartışma ise edebi metinleri bu tür araçlarla değerlendirmenin ne kadar güvenilir olduğu sorusunu gündeme getirdi.
Yazarların YZ kullanması kabul edilebilir mi?
Fransız televizyonunda geçen hafta konuşan, Vernon Subutex 1 romanıyla International Booker Prize adayları arasında yer alan ünlü yazar Virginie Despentes, yazarların YZ kullanımından sorumlu tutulması fikrini reddetti.
“Thélyson Orélien kendini haklı çıkarmak zorunda değil […] Bunun bizimle hiçbir ilgisi yok. O nasıl isterse öyle yazar. Pangram’ın canı cehenneme” dedi.
Despentes, romanın kısa cümlelerini, güçlü metaforlarını ve bölümler halinde ilerleyen yapısını beğendiğini söyledi; bunları çağdaş yazının özellikleri olarak değerlendirdi.
ChatGPT ile açıkça birlikte yazdığı 2023 tarihli alternatif tarih romanının ortak yazarı Raphaël Doan da Despentes ile aynı televizyon programına katıldı. Doan, Orélien’in inkârına rağmen romanın YZ yardımıyla yazıldığına inandığını söyledi. Gerekçeleri arasında kalıplaşmış anlatım, basmakalıp imgeler ve sahneden sahneye atlayan, sürekliliği zayıf hikâye yapısı vardı. Ona göre YZ, yüzlerce sayfa boyunca tutarlı ve ikna edici bir düzyazı anlatısını sürdürmekte hâlâ zorlanıyor.
Histoire culturelle de l’IA (Yapay Zekânın Kültürel Tarihi) adlı kitabın editörü Alexandre Gefen ise Orélien’i, atölyesini kendi yönlendirmesiyle çalışan başka sanatçılarla dolduran bir Rönesans sanatçısına benzetti. Gefen’e göre “yazarlık, her zaman yazma teknolojileriyle birlikte gelişti”.
Orélien’in romanının ticari başarısı, okuyucuların çekici bulduğu özgün bir ses yaratmayı başardığını gösteriyor. Eğer bunu YZ kullanarak yaptıysa, yoğun bir yönlendirme ve yeniden yönlendirme süreci olmadan gerçekleştirmiş olması zor görünüyor.
Peki edebiyatta yeni bir YZ etiği mi doğuyor?
Belki de YZ çağında, yazarların bu teknolojiyi nasıl kullandıkları başlı başına bir beceriye dönüşecek. Nitelikli edebiyat, yeni yazma teknolojisinin ustaca kullanımını içerebilir; kötü edebiyat ise tembel ve özgünlükten uzak kullanımla ayırt edilebilir.
Ancak pek çok okuyucu, yazar ile arasında kurulan örtük anlaşmaya değer veriyor ve farklı bir insan öznelliğiyle samimi bir karşılaşma arıyor. Edebiyat eleştirisi ise bu anlayışı uzun süredir sorguluyor. Özellikle İngiliz edebiyatı profesörü Jack Stillinger’ın klasik çalışması, en saygın Romantik dönem yazarlarının eserlerinin arkasında çok sayıda kişinin katkısının bulunduğunu ortaya koymuştu. William Wordsworth’un kız kardeşi Dorothy Wordsworth’un katkısı bunlardan biriydi.
Nasıl ki bu yazarların eserlerine yapılan insan katkılarını kabul etmeleri gerektiği düşünülebiliyorsa, YZ kullanan yazarların da bunu açıklamalarını istemek makul olabilir. Böylece okuyucular, edebiyatın bu yeni oyununa katılıp katılmayacaklarına kendileri karar verebilir.”
Bu yazı ilk kez 1 Ekim 2026’da yayımlanmıştır.
https://theconversation.com/a-bestselling-novel-was-pulled-from-a-french-literary-prize-after-ai-accusations-what-next-292963
