İran ve ABD arasında sekiz aydır devam eden savaşın sona erdirilmesi için uluslararası ölçekte girişimler sürse de henüz olumlu bir sonuç elde edilebilmiş değil. 2021-2023 yıllarında ABD’nin Yemen Özel Temsilci Yardımcısı olarak görev yapan, Stratejik ve Uluslararası Çalışmalar Merkezi (CSIS) Ortadoğu Programı kıdemli uzmanı Allison Minor ile 2025’te Trump yönetiminin İran müzakere ekibinde yer alan, Atlantic Council İran Stratejisi Projesi Direktörü Nate Swanson, Foreign Affairs’te yayımlanan yazılarında, Körfez ülkelerinin bu süreçte oynayabileceği rol üzerinde duruyor.
Yazının bazı bölümlerini aktarıyoruz:
“İran’daki savaş, dâhil olan tüm taraflar için stratejik bir başarısızlık oldu. Her ne kadar ABD ve İsrail, İran donanmasını batırmak gibi bazı askerî hedeflere ulaşabileceklerini göstermiş olsalar da sekiz ay süren çatışma ve baskının ardından, rejim değişikliği, İran’ın nükleer programının imhası ve hatta savaş başladığında kapalı olmayan Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılması gibi temel hedeflerini zor kullanarak gerçekleştiremeyeceklerini de kanıtladılar. İran ise yoğun bombardımanlar karşısında ayakta kalabileceğini kanıtladı. Ne var ki Amerikan ordusunun ekonomik açıdan boğucu ablukasını kıramadı ve kendisine yönelik savaş tehditlerine son verme hedefine bugüne dek ulaşamadı.
Teorik olarak, savaşın sancılı bir çıkmaza sürüklenmesi diplomatik çözümlere kapı aralamalıdır. Ancak bu savaşta taraflar bir anlaşmaya varmak için gereken tavizleri verme konusunda yetersiz kaldı. (…) Sonuç olarak, uzlaşmaya varmak yerine, her iki taraf da yeni saldırılar düzenleme tehdidinde bulunuyor.”
Yazarlar, İran ve ABD’nin bu çatışmadan itibar kaybına uğramadan çıkmalarını sağlayacak bir yolun mevcut olduğunu söylüyor: “Körfez Arap ülkelerinin aracılık edip yöneteceği bir ateşkes. Mutabakat, Körfez ülkelerinin İran’a ekonomik destek vermesi, buna karşılık İran’ın Hürmüz Boğazı üzerindeki kısıtlamaları kaldırmasıyla başlayabilir. Bu durum, ABD’nin uyguladığı ablukayı kaldırmasına da olanak tanıyacaktır. Körfez ülkelerinin ayrıca, Washington’ın gelecekte İran’a yönelik saldırılara yeniden başlamasını caydıracak adımlar atma konusunda taahhütte bulunmaları gerekecektir. Ancak ABD de İran da karşılıklı olarak doğrudan taviz vermeyecek; böylece her iki taraf da en sancılı uzlaşmalardan kaçınmış olacaktır. (…)
Bir ateşkesin garantörü olmak, Körfez ülkeleri için somut maliyetler ve riskler doğuracaktır; ancak ülkelerin bunları kabul etmek için geçerli nedenleri var. Zira muharebe alanının bir parçasılar ve çatışmanın süresiz olarak devam etmesi, üzerine inşa edildikleri ekonomik ve siyasi modeller için tehdit oluşturabilir. (…) Ateşkes kolay olmayacaktır. Süreç; Körfez ülkelerinin kendi içlerindeki uyumsuzluk sorununu aşmalarını, İran’ın ekonomik toparlanmaya öncelik verip ABD’nin tutumuna dair kesin güvenceler talep etmekten vazgeçmesini ve ABD’nin de Körfez ülkelerine bir anlaşmaya varmaları için gereken alanı tanımasını gerektirir. Başarılı olunsa dahi, ortaya çıkacak anlaşma savaşın temelindeki sorunları çözmeyecektir. Ancak ufukta başka pek bir seçenek görünmediğinden, bu, herkesin çektiği acıyı hafifletmek için en iyi ve belki de tek yoldur.
İtibarı kurtarmak
Teorik olarak, ABD ile İran arasındaki bir anlaşmanın oldukça basit olması gerekir. İki ülke arasında tarihsel bir model mevcuttur: Tahran belirli bir davranışını sınırlamayı ya da bu davranıştan vazgeçmeyi kabul ederken, Washington da Tahran’a mali destek ve tanınma taahhüt eder. Bu model, mevcut çatışmaya da uyarlanabilir. (…) Ancak uygulamada, böylesi bir mutabakata varmak son derece güçtür. Bunun bir nedeni tekniktir: İran, ABD Başkanı Donald Trump’ın istediği nükleer tavizleri vermeyecektir; ABD ise Tahran’ın talep ettiği mali teşvikleri sağlamayacaktır. Fakat daha büyük sorun, itibarla ilgilidir. Trump, gerçekçi olmayan savaş hedfeleri ve 2015 nükleer anlaşmasından çekilme kararını meşrulaştırmak için Tahran’dan kapsamlı tavizler talep ediyor. İran ise, Washington’ın (…) Haziran ayı mutabakat zaptında elde ettiğinden daha az kazanımla yetinmeye hiç niyetli değil. Sonuç olarak her iki taraf da, karşılıklı olarak zararlı olduğunun farkında olmalarına rağmen çatışmayı sürdürmek zorunda olduklarını hissediyorlar.
Körfez ülkeleri, İran’ın nükleer programına ilişkin anlaşmazlığı çözemez. Ancak diğer temel meselelerin ele alınmasına yardımcı olarak göreceli bir barış ortamı sağlayabilirler. ABD, yalnızca Hürmüz Boğazı’nın açılması karşılığında İran’a ödeme yapmaya istekli olmayabilir; fakat Körfez’deki ortakları, rejime derhal ekonomik tavizler sunabilecek maddi güce ve motivasyona sahiptir. Söz konusu ortaklar, örneğin İran’a bir tür insani yardım ve yeniden inşa finansmanı sağlayabilirler. Buna karşılık İran, boğazdan geçen gemilere ve bizzat Körfez ülkelerine yönelik saldırılarına son verebilir. İran’ın ticari faaliyetlere yönelik saldırılarını durdurmasıyla ABD uyguladığı ablukayı kaldırabilir; Körfez ülkeleri ve İran ise, uluslararası ticaret açısından kabul edilemez emsaller oluşturmaksızın İran’ın su yollarındaki rolünü tanıyan, deniz taşımacılığına yönelik geçici bir çatışmasızlık mekanizması kurabilirler. Bu mekanizma, gemilerin İran’ın tercih ettiği seyir düzenini kullanmasını gerektirebilir; ancak geçiş yolu üzerindeki kontrolünü resmileştiren bir nitelik taşımaz.
Böyle bir düzenleme, İran’ın bir diğer temel hedefini, yani ABD ve İsrail’in yeni bir askerî harekât başlatmasını engelleme hedefini çözüme kavuşturmayacaktır. Bu endişeyi gidermek ise daha zordur. ABD inandırıcı bir askerî nihai hedeften yoksun olabilir ve savaş ülke içinde destek görmeyebilir; ancak bu durum, öngörülemez bir tutum sergileyen Trump’ın yeni askerî eylemler için planlar hazırlamasına engel olmadı. Körfez ülkeleri, gelecekteki saldırıları caydırmaya yardımcı olmak adına Washington üzerindeki nüfuzlarını kullanacaklarına dair İran’a güvenceler verebilirler. (…)
ABD, İran ile yürütülecek müzakerelerin kontrolünü Körfez ülkelerine bırakma fikrine tepki gösterebilir. Ancak nihayetinde ABD’li yetkililer, bu anlaşmayı bir başarı olarak sunabilirler. Örneğin Trump, bir yandan savaştan çekilirken, diğer yandan Amerikan halkına dünyayı yüksek enerji fiyatlarından kurtardığını söyleyebilir; üstelik bunu, Obama yönetiminin 2015 anlaşması kapsamında İran’a verdiği türden ekonomik ve nükleer tavizleri vermeden yapabilir. (…) İran ise sadece önemli ekonomik kazanımlar elde etmekle kalmayacak, aynı zamanda bölgedeki ABD etkisini azaltma hedefine de ilerleyebilecektir. Nihayetinde, İsrail veya ABD varılabilecek bir mutabakatı zayıflatacak olursa, bu durum Washington’ın Körfez ortakları nezdindeki güvenilirliğinin ve nüfuzunun azalmasını hızlandıracaktır. (…)
İran ve Körfez ülkeleri, çatışmaya yönelik bölgesel çözüm yollarını hâlihazırda araştırıyorlar. 26 Ekim’de Suudi yetkililer, Pakistan ve Türkiye’den liderlerle birlikte, İranlı mevkidaşlarıyla görüşmek üzere Tahran’a gittiler. (…) Daha kapsamlı bir bölgesel çözüm bulunmadığı sürece Körfez ülkeleri, gemilerine veya topraklarına yönelik gelecekteki saldırıları önlemeye yardımcı olması için İran ile ağırlıklı olarak özel, ikili anlaşmalar yapma yoluna gideceklerdir. Bu anlaşmalar, kısa vadede Körfez ülkelerinin yaşadığı sıkıntıları hafifletmeye yardımcı olabilir; ancak İran’ın gerilimi tırmandırma riskini bütünüyle gidermekten veya Hürmüz Boğazı ile ilgili anlaşmazlıklardan kaynaklanan küresel sorunları çözmekten uzaktır. (…)
İç uyumu güçlendirmek
İşlevsel bir anlaşmaya varabilmek için Körfez ülkelerinin iç uyumlarını güçlendirmeleri gerekecektir. Özellikle Körfez’in iki önemli aktörü olan Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri arasındaki süregelen gerilimler göz önüne alındığında, bu, epeyce zordur. (…) Körfez ülkeleri, İran’ın davranışlarına ilişkin kırmızı çizgiler konusunda ortak bir anlaşmaya varmalı ve bunların uygulanmasında eşgüdümlü davranmalıdır. (…)
Husiler, Körfez ülkeleri ve İran için bir sınav teşkil edecektir. Suudi Arabistan, topraklarına yönelik Husi saldırılarından İran’ı sorumlu tutmakta haklıdır; zira İran, bu grubun kapasitesinin oluşturulmasına katkıda bulunmuş, gruba önemli ölçüde teknik ve maddi destek sağlamaya devam etmiş ve Temmuz ayında Yemen’deki çatışmanın yeniden tırmanmasını tetikleyen süreçte rol oynamıştır. Ancak İran, Husiler üzerinde bir kontrole sahip değildir; dolayısıyla grup, sırf İran öyle istedi diye Suudi Arabistan’a yönelik saldırılarına son vermeyecek ya da Yemen içindeki harekâtını durdurmayacaktır. Bu nedenle Tahran’ın, Suudi Arabistan’a karşı yürütülen mevcut Husi saldırılarındaki doğrudan dahlini sınırlamaya istekli olduğunu göstererek Riyad’a bir barış eli uzatması gerekecektir. (…)”
Yazarlar, bugün her ne kadar kapsamlı bir anlaşmanın mümkün görünmediğini belirtse de Körfez ülkelerinin arabuluculuğunda, Hürmüz Boğazı’na ilişkin bir çözümün ulaşılabilir bir hedef olduğunu söylüyorlar: “Hatta bu, yıllarca sürmesi muhtemel ve küresel piyasalara giderek daha fazla zarar verecek, her iki tarafın da yıprandığı bir çıkmazı sona erdirmenin tek yolu olabilir. Devletlerin küresel petrol ve doğalgaz kıtlığının sonuçlarını hafifletmek için uyguladıkları stratejilerin 2027 yılına gelindiğinde etkisini yitirmeye başlaması muhtemeldir. Nitekim bu dönemde hükümetlerin stratejik rezervleri tükenecek, Çin’in talebi artacak ve Basra Körfezi çıkışlı alternatif tedarik rotaları İran’ın saldırılarına maruz kalacaktır. Çatışmanın ekonomik sonuçları, en kırılgan Körfez devletlerinin iç istikrarını sarsabilir ya da bu yıl Yemen’de görüldüğü üzere eski çatışmaları yeniden alevlendirebilir. Dolayısıyla Körfez ülkelerinin arabuluculuğunda varılacak bir anlaşma, ortaya çıkabilecek sonuçlar arasında ‘en az kötü’ olanıdır. (…)”
Bu yazı ilk kez 10 Kasım 2026’da yayımlanmıştır.
