ABD’de seçmenlerin 3 Kasım’da Donald Trump’ın MAGA hareketine ağır bir yenilgi tattırmasının yankıları sürüyor. ABD medyasının “Mavi Tsunami” adını verdiği Demokrat Parti zaferine yol açan nedenleri analistler sorgulamaya devam ediyor.
Pulitzer Ödülü de dâhil olmak üzere çeşitli ödüller kazanmış kitapların yazarı Jill Lepore, The New Yorker‘daki makalesinde seçimlerin ABD’de sosyalizmin yeniden yükselişine yol açıp açmayacağını sorguluyor.
Yazıdan öne çıkan bölümleri aktarıyoruz:
“Yüz on dört yıl önce, 1912’de, ABD’de binden fazla sosyalist kamu görevinde bulunuyordu. O yıl, Amerikan sosyalizminin tarihindeki en güçlü dönemdi. Amerika Sosyalist Partisinin üye sayısı 120 bine ulaşmış, aralarında 750 bin abonesi bulunan Appeal to Reason gazetesinin de yer aldığı yaklaşık 300 sosyalist yayın piyasaya çıkmıştı.
Onları destekleyen seçmenler, şirketlerin, milyonerlerin ve ekonomik oligarşilerin siyasi iktidar üzerindeki hâkimiyetinden rahatsızdı. İşçi haklarını ve taleplerini görmezden gelen siyasi düzen, sosyalist hareketin güçlenmesine zemin hazırlıyordu. Milwaukee’li gazeteci Victor Berger, 1910’da Kongreye seçilen ilk sosyalist olmuştu.
Sosyalist hareketin etkisi yerel yönetimlerde de hissediliyordu. Ülke genelinde 56 belediye başkanı ve yüzlerce yerel yönetici sosyalistti. Görünüşe göre sosyalizmin zamanı gelmişti.
Sosyalist Parti, 1910’da kapitalizmi, işçi sınıfı için “aşırı yüksek yaşam maliyetini” doğuran bir sistem olarak tanımlayan kapsamlı bir program kabul etti. Programda çalışma saatlerinin azaltılması, asgari ücret, yaşlılık aylığı, işsizlik sigortası, iş güvencesi ve çocuk işçiliğinin kaldırılması talepleri yer alıyordu.
1912 baharı yeniden mi yaşanıyor?
Bugün benzer bir yükselişin işaretleri görülüyor. Sosyalist yayın Current Affairs’in editörü Nathan J. Robinson, geçen yaz Amerika Demokratik Sosyalistlerinin (DSA)[1] artan üye sayısına ve sosyalistlerin kazandığı görünürlüğe dikkat çekerek “Sosyalizmin zamanı geldi” diye yazdı. New York Belediye Başkanlığına seçilen Zohran Mamdani’nin Time dergisinin kapağında yer alması da bu yeni dönemin sembollerinden biri oldu. Peki, 1912 yeniden mi yaşanıyor?
Bugün sosyalist hareketin bayrağını taşıyan DSA’nın yaklaşık 130 bin üyesi bulunuyor. Örgütün üyeleri arasında Kongrenin iki üyesi de yer alıyor. Örgütün desteklediği yüzlerce siyasetçi yerel ve eyalet düzeyinde görev yapıyor. DSA bir siyasi parti değil, ancak 2021’de güncellenen programı 1912 tarihli Sosyalist Parti programıyla önemli benzerlikler taşıyor. Örgüt, işçilerin öncülüğünde toplumu dönüştürmeyi, demokratik sosyalist bir cumhuriyet kurmayı ve ekonomik gücün küçük bir milyarder grubunun elinde toplanmasına son vermeyi savunuyor.
3 Kasım seçimleri, sosyalist hareket açısından önemli sonuçlar doğurdu. Demokratların elde ettiği büyük zafer, sosyalist adayların da güç kazanmasını sağladı. DSA’nın desteklediği isimler Kongrede ve çeşitli yerel yönetimlerde önemli başarılar elde etti.
Kapitalizmin kalesinde sosyalist siyaset yaşayabilir mi?
Ancak ABD’de sosyalist hareketin güçlü bir siyasi partiye dönüşmesi bugüne kadar mümkün olmadı; hareket hiçbir zaman iki büyük partiden birini geride bırakamadı. Bu durum, Amerikan sosyalizmini diğer Batı demokrasilerindeki hareketlerden ayırıyor.
1912, Amerikan sosyalizminin en parlak yılı olduğu kadar, uzun süre devam edecek gerilemesinin de başlangıcı oldu. Seçimlerin ardından Sosyalist Parti hem daha radikal kanadından hem de daha ılımlı üyelerinden destek kaybetmeye başladı. Demokratlar ise sosyalistlerin yıllardır savunduğu reformları hayata geçirmeye yöneldi. Asgari ücret, çalışma saatlerinin sınırlandırılması, çocuk işçiliğinin kaldırılması, yaşlılık aylığı ve işsizlik sigortası gibi talepler zaman içinde sosyal politikaların parçası haline geldi. Böylece sosyalist hareketin taleplerinin önemli bir bölümü, sosyalist bir iktidar olmadan da gerçekleştirildi. Demokratlar, Yeni Düzen[2] döneminin sonuna kadar bu reformları ülke çapında yaygınlaştırdı. Parti zayıflarken fikirlerinin ülkenin ekonomik ve sosyal politikaları üzerindeki etkisi sürdü.
1917’de Rusya’daki Bolşevik Devrimi, sosyalistler arasında ciddi görüş ayrılıklarına yol açtı. Bazıları komünizme yönelirken diğerleri farklı bir sosyalizm anlayışını savunmayı sürdürdü. ABD’nin savaşa katılmasına karşı çıkan sosyalistler devlet baskısıyla karşılaştı; yüzlerce kişi savaş karşıtı görüşleri nedeniyle yargılandı.
DSA ve yeniden canlanma etkisi
Sosyalizmin Amerikan siyasetindeki etkisi sonraki yıllarda da devam etti. Bu dönemin önde gelen isimlerinden Michael Harrington, 1962’de yayımlanan The Other America (Öteki Amerika) adlı kitabında, ekonomik refahın arttığı söylenen ülkede milyonlarca insanın yoksulluk içinde yaşadığına dikkat çekti. Bu anlayış, 1982’de Amerika Demokratik Sosyalistlerinin (DSA) kurulmasına uzanan sürecin temelini oluşturdu.
DSA’nın üye sayısı uzun süre sınırlı kaldı. Ancak 2016’da Bernie Sanders’ın başkanlık kampanyasının ardından örgüte katılımlar hızlandı. Donald Trump 2019’da ABD’nin asla sosyalist bir ülke olmayacağını söylemişti. Buna rağmen sosyalizme ve Sanders ile Mamdani gibi demokratik sosyalistlerin savunduğu politikalara yönelik halk desteği arttı. Sonbaharda yapılan bir Gallup araştırmasına göre sosyalizme destek yüzde 43 ile yeni bir zirveye ulaştı. Amerikalıların üçte ikisinin Herkes İçin Medicare[3] olarak bilinen evrensel sağlık güvencesi programını desteklemesi de dikkat çekiciydi.
Eşitsizlikler derinleşti
Sosyalizm ABD’de tarihsel olarak ekonomik eşitsizliğin arttığı dönemlerde güç kazandı. Refahın daha geniş kesimlere yayıldığı dönemlerde ise etkisini kaybetti. Gelirin en zengin yüzde 1’lik kesime giden payı 1970’lerden itibaren yükselerek 1920’lerdeki seviyelere yaklaştı. Bugün uygun fiyatlı sağlık hizmetlerine, konuta ve yükseköğrenime erişim giderek zorlaşıyor. Bu nedenle Sanders’ın 2016’daki çıkışı ve DSA’nın yeniden güç kazanması şaşırtıcı değil. Ancak asıl soru şu: Gerçekten yeni bir sol hareket mi doğuyor ve bu hareket toplumu dönüştürmek için nasıl bir program öneriyor?
Ekonominin merkezi planlamasını savunan sosyalistler, işin geleceğine ilişkin somut bir yol haritası ortaya koymakta ise zaman zaman isteksiz davranıyor. Karl Marx bile geleceğin toplumuna ilişkin ayrıntılı reçeteler yazmaktan kaçınılması gerektiğini söylemişti. Marx’a göre insanlar sabah avlanabilir, öğleden sonra balık tutabilir, akşam hayvan yetiştirebilir, yemekten sonra ise düşünsel faaliyetlerle uğraşabilirdi.
Yaklaşık bir asır sonra ekonomist John Maynard Keynes de benzer bir gelecek tasavvurunu dile getirdi. Bilimsel ve ekonomik gelişmeler sayesinde insanların çok daha az çalışmak zorunda kalacağı bir dünya öngörüyordu. Ancak böyle bir toplumun yeni bir sorun yaratacağını da düşünüyordu: İnsanlar kazandıkları boş zamanı nasıl değerlendirecekti?
Boş zaman paradoksu
The Blueprint: How Socialism Can Work in the Real World (Plan: Sosyalizm Gerçek Dünyada Nasıl İşleyebilir) adlı kitapta bir ekonomist, bir filozof ve Jacobin dergisinin kurucusu, daha adil bir toplumun nasıl kurulabileceğini tartışıyor. Hayal edilen gelecekte insanlar sevdikleriyle yemek pişirmek, kitap okumak, doğada yürüyüş yapmak ve seyahat etmek için daha fazla zamana sahip olacak.
DSA’nın 2026 programında da kapitalizmin olmadığı bir dünyada sıradan bir günün nasıl geçebileceğine ilişkin benzer bir tasvir bulunuyor. İnsanlar sabah çocuklarını okula götürebilecek, işlerini halledebilecek, öğleden sonra spor yapabilecek, yeni beceriler edinebilecek ve akşamlarını aileleriyle veya arkadaşlarıyla geçirebilecek.
Bu gelecek tasavvuru, teknoloji dünyasının önde gelen isimlerinin anlattıklarıyla şaşırtıcı biçimde örtüşüyor. Elon Musk ve Sam Altman gibi teknoloji girişimcileri, yapay zekâ sayesinde yoksulluğun ortadan kalktığı, ücretli çalışmanın büyük ölçüde gereksiz hale geldiği ve ekonomik bolluğun yaşandığı bir dünya öngörüyor. Böylece sosyalist bir geleceğin kaçınılmaz olduğuna inananlarla yapay zekânın insanlığın geleceğini belirleyeceğine inananlar arasında ilginç bir yakınlaşma ortaya çıkıyor. Ancak bu durum, insan özgürlüğü açısından ciddi soru işaretlerini de beraberinde getiriyor.
Kapitalizm neydi sahi?
Teknoloji dünyasının gelecek tasavvurunda insanların çalışmasına gerek kalmayacak. Evrensel temel gelir [4] sayesinde herkesin ihtiyaçlarını karşılayabileceği düşünülüyor. Musk bunu herkesin istediği şeylere sahip olabileceği evrensel bir gelir olarak tanımlıyor. Sam Altman ise evrensel temel gelir yerine, insanların kullanabileceği, satabileceği veya başkalarına aktarabileceği evrensel temel işlem gücü[5] verilmesini öneriyor. Ona göre gelecekte üretkenliğin bir bölümü doğrudan insanlara ait olacak. Altman, insanların bu dünyada gerçekten önem verdikleri uğraşları bulacağından emin. Musk ise çalışmayı, insanların marketten satın alabilecekleri sebzeleri kendi bahçelerinde yetiştirmelerine benzetiyor: Bazıları çalışmayı yalnızca bunu sevdikleri için yapmayı sürdürecek.
Bu yaklaşımın en kapsamlı örneklerinden biri, filozof Nick Bostrom’un 2024’te yayımlanan Deep Utopia: Life and Meaning in a Solved World (Derin Ütopya: Çözülmüş Bir Dünyada Yaşam ve Anlam) adlı kitabı. Bostrom, kıtlığın ve çalışmanın ortadan kalktığı bir gelecek hayal ediyor. Ancak böyle bir dünyanın temel sorununun insanların yaşamlarına nasıl amaç ve anlam katacakları olacağını savunuyor.
Demokrat Parti’nin yol ayrımı
2026’nın sosyalistleri de 1912’dekiler gibi önemli bir ikilemle karşı karşıya. Demokrat Parti içinde güç kazanmak, kapitalizmi ortadan kaldırma hedefinden uzaklaşıp sistemi reformlarla dönüştürme yaklaşımına yönelmelerine neden olabilir. Ancak bugünün tablosunda yeni bir unsur daha var: Sosyalist düşüncenin geleceğe ilişkin vaatleri ile teknoloji dünyasının yapay zekâ merkezli gelecek tasavvuru giderek birbirine yaklaşıyor. Bir başka deyişle Marksizm, Muskizme dönüşüyor.
Demokrat Parti, Herkes İçin Medicare ve Yeşil Yeni Düzen[6] gibi sosyalist hareketin öncelikli taleplerinin bir bölümünü hayata geçirebilir. Ancak siyasi partilerden bile daha fazla güce sahip olan Silikon Vadisi, sosyalizmin en iddialı hayalini bir kâbusa dönüştürmeye hevesli görünüyor: İnsanların artık çalışmak zorunda olmadığı bir dünya değil, artık insanlara ihtiyaç duyulmadığı bir dünya.”
Bu yazı ilk kez 13 Kasım 2026’da yayımlanmıştır.
[1] Amerika Demokratik Sosyalistleri (DSA) 1982’de kurulan Democratic Socialists of America, ABD’deki en büyük demokratik sosyalist örgüttür. Bağımsız bir siyasi parti değil, Demokrat Parti dahil farklı siyasi platformlarda faaliyet gösteren adayları ve politikaları destekleyen bir üyelik örgütüdür. Demokratik sosyalizm, siyasi demokrasiyi koruyarak ekonomideki eşitsizlikleri azaltmayı ve ekonomik karar süreçlerinde kamusal ve toplumsal katılımı artırmayı amaçlar.
[2] Yeni Düzen (New Deal): ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt’in 1930’larda Büyük Buhran’ın ekonomik ve toplumsal etkilerini azaltmak amacıyla uygulamaya koyduğu reformlar bütünüdür. Kamu yatırımları, istihdam programları, finansal düzenlemeler ve sosyal güvenlik uygulamalarıyla Amerikan refah devletinin gelişmesinde önemli rol oynamıştır.
[3] Herkes İçin Medicare (Medicare for All) : ABD’deki mevcut Medicare sağlık sigortası programının kapsamını genişleterek bütün nüfusu kapsayan, kamu tarafından finanse edilen evrensel bir sağlık güvencesi sistemi oluşturulmasını öngören öneridir. Mevcut sistemden farklı olarak özel sağlık sigortasına bağımlılığı azaltmayı hedefler.
[4] Evrensel Temel Gelir (Universal Basic Income) Her bireye gelir düzeyi, çalışma durumu veya ekonomik koşullarından bağımsız olarak düzenli biçimde nakit ödeme yapılmasını öngören sosyal politika önerisidir. Amaç, herkes için asgari bir gelir güvencesi sağlamaktır.
[5] Evrensel Temel İşlem Gücü (Universal Basic Compute) Sam Altman’ın gündeme getirdiği bu öneri, evrensel temel gelirden farklı olarak insanlara nakit yerine yapay zekâ sistemlerini çalıştırmak için gerekli hesaplama kaynaklarına erişim hakkı verilmesini öngörür. Böylece yapay zekânın yarattığı ekonomik değerin daha geniş kesimlerle paylaşılması amaçlanır.
[6] Yeşil Yeni Düzen (Green New Deal) : İklim değişikliğiyle mücadeleyi ekonomik ve sosyal politikalarla birleştiren kapsamlı dönüşüm yaklaşımıdır. Yenilenebilir enerjiye geçiş, istihdam yaratılması, enerji verimliliği ve düşük gelirli kesimlerin dönüşümün maliyetlerinden korunması gibi hedefleri bir araya getirir. 1930’ların ABD’sindeki Yeni Düzen programına gönderme yapar.
