Andy Warhol’a atfedilen 1968 tarihli, “Gelecekte herkes 15 dakikalığına dünyaca ünlü olacak” sözü, yarım yüzyılı aşkın bir süre sonra sosyal medya çağında neredeyse bir kehanet gibi okunuyor. Dünyanın hızı değişmese de yaşam o denli hızlandı ki, akıl almıyor. Yine de bakalım daha neler değişecek, farklılaşacak demekten kendimizi alamıyoruz.
Televizyonun bugünkü kudretine ulaşması da bir anda olmadı. John Logie Baird, 26 Ocak 1926’da Londra’daki laboratuvarında televizyonun ilk kamusal gösterimini yaptığında, bu yeni aracın bir yüzyıl içinde gündelik hayatın başlıca belirleyicilerinden birine dönüşeceğini kestirmek kolay değildi. Ama bugün herkes neredeyse bağımlı. Cep telefonları artık iletişim amacıyla kullanılmanın ötesinde birer bilgisayar işlevi görüyor; influencerlar tarafından da ‘takipçi kasmak’ için kullanılıyor.
Takipçi kasmak sözünü ilk duyduğumda (yaşım çıkıyor ortaya, üzgünüm) ne anlamını bilebildim ne de neden kullanıldığını; hâlâ da anlamış değilim. Büyük olasılıkla bu kullanım aralarındaki rekabetten kaynaklanıyor; amaç iletişim kurmaktan çok takipçi artırmak olsa gerek. Kitle iletişiminin eğlencesinden haberlerine kadar tüm içeriğiyle, siyasal, ekonomik ve kültürel güç yapılarının çıkarlarına uygun biliş, duygu, inanç, tutum ve davranış yönetimi için kullanıldığını biliyorum. Hatta özellikle “haber” vermeyen haberler yapıldığını da öğrenmiştik (yaşıyoruz da). Amaç ya da hedef insanların gelişmesini sağlamak değil onların “konuldukları yerde kalmasını, dahası daha da gerilemelerini sağlamaktır. Ticari televizyonların kâr baskısı, kamu yayıncılarının ise siyasal ve kurumsal güç ilişkileri içindeki konumu, ekranda neyin görünür olacağını, neyin geri planda kalacağını önemli ölçüde belirler.
21 Kasım’ın Dünya Televizyon Günü olarak anılması da televizyonun bu toplumsal etkisine dayanıyor. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, 17 Aralık 1996’da aldığı kararla, aynı yıl 21-22 Kasım tarihlerinde düzenlenen ilk Dünya Televizyon Forumu’nun açılış gününü Dünya Televizyon Günü ilan etti. Birleşmiş Milletler’e göre günün anlamı televizyon cihazını kutlamaktan çok, televizyonun kamuoyunu biçimlendiren, karar süreçlerini etkileyen ve dünyayı birbirine bağlayan iletişim gücünü hatırlatmak.
Peki, hiç mi bir şeyler vermez bize bu kitle iletişim araçları? Vermez mi, verir ama sadece izin verildiği ölçüde. Bu durum bütün alanlar için geçerlidir; eğitime, beslenmeye, barınmaya, sağlığa, hatta sosyal, siyasal, ekonomik, ekolojik ve kültürel yaşama da uyarlanabilir. Şöyle bir bakın çevrenize, arkadaşlarınıza, okuduklarınıza, konuştuklarınıza, işinize de… Faruk Erem’in, ‘Suçluyu kazıyınız, altından insan çıkar’ dediği gibi, iletişimin altında da bu “sömürü” mantığı yatar.
Tek yönlülükten çok yönlülüğe…
Televizyonlar tek yönlüydü; ne verirse alıyorduk, almak zorundaydık zaten. Bugün gelişen teknolojinin sağladığı imkânlarla çok yönlü bir iletişim olanağı var. Yeterince yararlı kullanabiliyor muyuz diye sorarsanız… Evet, “enerci” diyeninden “nane nane” diye çığıranına, pahalı arabalarıyla fotoğraf çektireninden ana caddelerde zikzaklar çizerek yol alanına, kahve yerine altın(!) içenine kadar onlarca insan kendilerine yontmayı başardı. “Benim bilmem kaç yüz bin takipçim var” diye olur olmaz yazı, görüntü, müzikle ünlüler kervanına katılan ama Warhol’u hiç duymamış -zaten duymasına da gerek yok, birkaç ay sonra popülaritesini yitirecek- fenomenlerle (ilgi görenlerle) doldu her yanımız.
Galiba yine başa döneceğiz. Bu “ilgi görenler” yapılan işin (iletişim demeye dilim varmadı, bağışlayın) içini doldurmaya gerek duymasa da kitleleri “kontrol” altına almayı amaçlarlar. İnsanların düş(ünce)leri ile iletilen mesajın arasındaki yapısal bağ pek de sağlamlaştırılmaz. Sağlamlaştırılsa takipçi takipten çıkar, fenomen oturur yerine. Her alanda, herkese dönük, bir anlığına ilgi çekecek bir söz, işaret ya da resim bu sistemin sürmesi için yeter de artar. İnanç dünyası bile yandaşlarını kaybetmemek ya da daha çok takipçi edinmek için teknolojiyi ilk kullanan alanlardan biri oldu. Güzel bir görüntü, belki bir yüz, doygun renkler, ritmik bir müzik mantıken karşı çıksanız da anlatılanları dinlettiriyor, izlettiriyor. Tanrılara atfedilen tüm olaylar bilimle birlikte anlaşılır hale geldiyse de, yirmi birinci yüzyılın ilk çeyreği de bitti ama hâlâ tek tutunacak dal olarak din gösteriliyor. Sokrates’ten, Platon’dan, Aristoteles’ten, Freud’dan, Darwin’den bu yana gelen tüm akılcı düş(ünce)ler, bilimsel kanıtlar hiçe indirgeniyor.
Ben de varım!
Bu engel(leyici tavır) 18 ve 19’uncu yüzyılın düşünürlerinde de vardı. Değişim, yaşamın da değişmesini sağlarken bazı “düşünürler” -“bilim adamları” da dâhil buna- özgürlük ve insanca yaşam taleplerine karşı çıktılar. Tekil güç olarak sadece yakın çevresine ulaşabilen ya da etkileyebilen demokrasi düşüncesi -yine teknolojiden alabildiğine yararlanarak- kitaplarla yaygınlaştı. Bugün de aynı şey söz konusu ve tüm muhalifler, demokrasi ve özgürlük yanlıları, barış savunucuları, kitleselleşmeyi internet üzerinden sağlıyor.
2002’de Kanada’nın Kananaskis bölgesinde düzenlenen G8 Zirvesi öncesinde protesto hareketleri interneti örgütlenme ve haberleşme için yoğun biçimde kullandı. Zirvenin çevresindeki geniş güvenlik çemberi göstericilerin liderlere yaklaşmasını engellese de çevrim içi ağlar hareketin eşgüdümünü ve görünürlüğünü artırdı. Teknoloji egemen erkin denetimini ortadan kaldırmadı; fakat onun dışında yeni örgütlenme kanalları açtı.
Bütün bunlara karşın kurumlar ve/veya devletler iletişim teknolojilerini bile isteye tek yönlü olarak kullanmakta ısrar ediyor. Yönetim toplantılarına çalışanlar katılamıyor, anketlerde sunulan seçenekler dışında görüş bildirilemiyor. Kamu politikaları yurttaşın düş(ünce) dünyasına göre şekillendirilmiyor. Hem zaten, muhakkak araya bir veya birkaç tuzak soru ekleyerek sanki kitlenin onayı alınmış gibi yapılıyor. Tüm yenilikler gibi başlangıçta birçok anlamsız, gereksiz, yararsız duygu ve düş(ünce) aktarımı yapıldığı için egemen erkler çok yönlülüğü “yanlış”, “kötü”, “işe yaramaz” göstererek engelliyor (bizim ülkemizde, devletin hemen tüm sosyal medya alanlarına karşı kurduğu ve “ahlaklı” olarak nitelediği, ancak kendi yandaşları dışında hemen hemen hiç kimsenin kullanmadığı bir sistem oluşturuldu[1]).
Dünyada da farklı gelişmedi tüm bunlar. 18’inci yüzyılda, basın özgürlüğü, her şeyi bilenlerin hiçbir şeyi bilmeyenlere karşı kullandıkları bir silah olarak görüldü. Yani yine devletin egemenliğini korumaktı asıl istenen. Sahi, gazetecilerin yapmadıkları haber için tutuklanması (film çekmeyi düşünen bir belgeselci mahkûm edildi… Kültür Bakanlığı, Kapadokya’da peribacalarının plansız ve programsız turizm uğruna yıkılmasına yol açılacağını gösteren belgeselden desteğini çekti, ama yıkılan bir peribacası üç kişiyi katletti) en tam da böyle bir şey.
En ünlüsüyüm!
Duymuşsunuzdur, “muhbir vatandaş” kavramını… Televizyonlar hâlâ profesyonel muhabirlerle çalışıyor, fakat akıllı telefonların yaygınlaşmasıyla yurttaşların çektiği görüntüler haber üretiminin önemli kaynaklarından biri hâline geldi. Böylece profesyonel habercilik ile kullanıcıların ürettiği içerik arasındaki sınır da giderek daha geçirgenleşti.
Yediden yetmişe herkesin elindeki bilgisayar kadar donanımlı telefon hem görüntü çekiyor hem ses kaydediyor hem de -gerektiğinde- montaj bile yapıyor. Televizyon sahipleri (buna devlet de dâhil) bu kârlı durumu, daha da yaygınlaştırmak -tabii, kendi doğruları yönünde, kimini yasaklayarak kimini de sansürleyerek- isterken sosyal medyada bu işi kendi adlarına yapan ilgi görenler (fenomen) ya da etki sahipleri (influencer) daha da tanınıp daha çok talep topluyor.
Tanınan bir kişi (fenomen ya da influencer) olmak evde, işte, sokakta ilgiyi üzerinde toplamaksa, neden ben de en tanınan, en sevilen, en izlenen olmayayım…
Televizyonlar “seçilmiş azınlığı” üne kavuştururken günümüz sosyal medya araçları, fenomenlerini VIP (çok önemli kişi) düzeyine çıkartıyor. İçerik üreticilerinin görünürlüğü artık resmî uluslararası toplantılara kadar uzanıyor. Örneğin Kasım 2026’da Antalya’da düzenlenen COP31’de UN Climate Change, YouTube ve TikTok desteğiyle sosyal medya içerik üreticileri için özel bir etkinlik düzenledi; altı içerik üreticisi iklim krizinin sosyal medyada nasıl anlatılabileceğini gazeteciler, bilim insanları ve sivil toplumla birlikte tartıştı.
Yapılabilirliği üzerine…
Radyoda haber saatinde, “ajansı dinleyeceğim” diyen dedelerimiz (nenelerimiz demezdi, diyemezdi, çünkü erkek egemen toplumduk) bizi sustururdu. Ev(ler)e gazete girerdi her gün. Gazeteler hem yerel haberleri hem de devlet radyolarının sansürlediklerini yazıyordu… bir de, daha önemlisi, yorumluyordu. Aynı gazetenin aynı sayfasında farklı düşüncelere sahip gazeteciler makale yazıyordu ve çok yönlü öğrenme olanağı bulunabiliyordu…
Televizyon yayınları başladığında gazeteler etkisini yitirmedi, ama sosyal yaşam beyazcama kilitlendi. Hep birlikte, açılıştan kapanışa televizyon izleyen toplum olduk. Darbe dönemleri ise merkezî iletişim araçlarının siyasal gücünü açık biçimde gösterdi. 27 Mayıs 1960’ta yönetime el konulduğu Ankara Radyosu’ndan duyuruldu; 12 Eylül 1980 sabahında da darbenin ilk bildirileri TRT radyoları üzerinden ülkeye iletildi. Televizyon ve radyo, böyle dönemlerde iktidarın topluma aynı anda ulaşmasını sağlayan başlıca araçlar hâline geldi. Gazeteler de benzer yazarların benzer yorumlarıyla doldu, farklı bakışla ayrıntıları öğrenebilmek için bir başka gazete daha almamız istendi. Artık ikisinin de devri geçti.
Herkes yeteneğine göre, ihtiyacı kadar
Bir bakışla, teknoloji komünizm(!)i hayata geçirmiş gibi görünüyor. İnternet coğrafi sınırları ve saat farklarını küçülttü; sınıf farklarını ortadan kaldırdığı ise söylenemez. 2026 itibarıyla dünya nüfusunun yüzde 76’sı internet kullanıyor, fakat yaklaşık 2 milyar insan hâlâ çevrimdışı. Yüksek gelirli ülkelerde internet kullanım oranı yüzde 93’e ulaşırken düşük gelirli ülkelerde yüzde 32’de kalıyor. Yine de bağlantıya sahip olanlar açısından haber üretmek, habere ulaşmak, görüşleri paylaşmak ve örgütlenmek geçmişte görülmemiş ölçüde kolaylaştı. Görüş ve düş(ünce)lerini iletebiliyor, üzerine tartışabiliyor ve eylemlilik bile örgütlüyor. Bu, toplumsal ve siyasal gelişim açısından da kıymetli. Kitap okumaya zaman bulamayan bir toplum, uyarlanmış diziler üzerinden -bu konuda ne derseniz haklısınız- yazarların adlarını öğrendi, kitaplarını tanıdı, çeperleri genişledi.
Böylesi hız ve genişliğin içinde “yol kazası” olması kaçınılmaz. Fenomen ve influencer dediklerimiz de (bu anlamda) birer yol kazası. Fırsat değerlendiriyorlar… Bunca yılın doğurduğu boşluğun doldurulması gerektiğini fark ettiler ve her alanda her şekilde (bilgileri yoksa da söyleyecekleri var) her şeyi yazıp söylüyorlar. Devlet de “dezenformasyon” diye gerçek habercileri gözaltına alıp tutukluyor, gazete ve dergileri, televizyon ve radyoları, internet sitelerini kapatıyor. Galiba asıl fırsatı değerlendirenler devlet ve devlet yanlıları…
Bu, tabii ki böyle gelmemiş; böyle de gitmeyecek. Gidemez zaten; doğanın yasalarına aykırı en başta. Pespayeler elenecek (Warhol’a bir selam daha yollayalım) iyiler kalacak. Zamanla gerekli olanlar yaşayabilecek. Hatırlayın, ilk özel radyo ve televizyon dönemlerini, en küçük yerleşim biriminde bile üç dört televizyon kanalı, sekiz on radyo vardı. Hepsi kapandı, birkaç büyük ilde etkisi kendinden menkul, yerel kanal kaldı. Bu sosyal medya çılgınlığı da bir yere kadar sürecek. Warhol’ca onun da dönemi bitecek. Sosyal medya da işe yarayacak hem daha çok hem daha yararlı hem daha yaygın olarak. Kesin karar.
Bu makalede yer alan fikirler yazara aittir ve Fikir Turu’nun editöryel politikasını yansıtmayabilir.
Bu yazı ilk kez 20 Kasım 2026’da yayımlanmıştır.
[1] Türkiye’de de NeXT Sosyal gibi “yerli ve millî” sosyal medya girişimleri ortaya çıktı. NeXT Sosyal, 2N Medya tarafından geliştirilen ve T3 Vakfı’nın paydaşlığını yürüttüğü açık kaynaklı bir platform; “ahlaklı yapay zekâ” nitelemesi ise platforma entegre T3AI modeli için kullanılıyor.



