Çin’in jeopolitik yükselişi, BRICS‘in genişlemesi ve Körfez ülkelerinin alternatif para birimlerine yönelmesi, genellikle Amerikan hegemonyasının tabutuna çakılan son çivi olarak yorumlanıyor. Bu dramatik okuma, para birimlerini devletlerin askeri ve diplomatik gücünün doğrudan bir uzantısı olarak gören klasik jeopolitik yanılgıdan besleniyor. Oysa tarihsel ve ekonomik gerçeklik çok daha ironiktir; bir ülkenin para biriminin dünyayı ele geçirmesi, o devletin parayı sıkı sıkıya kontrol etmesiyle değil, tam aksine dizginleri serbest bırakmasıyla mümkün olmuştur. Doların hegemonyası Washington’ın baskıcı kararlarında değil, kontrol bile edemediği küresel piyasaların esnek yapısında saklı.
Financial Times internet sitesinde yayımlanan ve iktisat tarihçisi Brendan Greeley tarafından kaleme alınan yazı, doların küresel hegemonyasının temeli sanılan ‘petrodolar’ efsanesini çürüterek asıl gücün bankacılık sisteminin yapısında yattığını iddia ediyor. Yazı, doların asıl koruyucusunun Amerikan uçak gemileri değil, Fed’in kriz anlarında dünyaya açtığı ‘swap hatları’ olduğuna dikkat çekiyor ve nihayetinde dolar imparatorluğu çökecekse bunun dışarıdan bir darbeyle değil, Amerika’nın finansal piyasaları kurtaran bu finansal şemsiyeyi kapatma kararıyla bizzat kendi içinden başlayacağını ortaya koyuyor.
Yazıdan öne çıkan bölümleri aktarıyoruz:
“Bugünlerde haberleri açtığınızda küresel ekonomiye dair sürekli aynı kıyamet senaryosunu duyarsınız: İran’a yönelik yaptırımlar, Orta Doğu’daki savaşlar ve Suudi Arabistan’ın Çin ile yakınlaşması, enerji ihracatçılarının para birimi tercihlerini değiştiriyor. Birçok yorumcu, petrolün dolar dışındaki para birimleriyle, örneğin Çin yuanı ile satılmaya başlanmasının doların küresel hegemonyasını çökerteceğini ve Amerika’nın ekonomik gücünü yerle bir edeceğini savunuyor.
Fakat bu senaryo, temel bir yanılgıya dayanıyor. Doların küresel rolü, bir varil petrolün hangi parayla fiyatlandığından çok daha derin, karmaşık ve tarihi etkenlere dayanıyor. Doların bugünkü gücünü anlamak için 1970’lere, yani dünya ekonomisinin sarsıldığı o kritik döneme gitmemiz gerekiyor. 1971 yılına kadar küresel finans sistemi, doların altına, diğer tüm para birimlerinin de dolara sabitlendiği ‘Bretton Woods’ sistemiyle işliyordu. Fakat 1971’de Amerika Başkanı Richard Nixon, doların altın karşılığını tek taraflı olarak kaldırdı. Tüm dünya, altının güvencesi olmadan doların hızla değersizleşeceği düşünülüyordu.
Sanayi ve altyapı yok
Tam bu kafa karışıklığı sürerken, 1973 yılında patlak veren Yom Kippur Savaşı ve peşinden gelen Arap petrol ambargosu dünyayı vurdu. Petrol fiyatları birkaç ay içinde varil başına 3,60 dolardan 10 doların üzerine fırladı. Arap ülkelerinin elinde devasa bir sermaye birikmeye başladı ve hepimizin bildiği ‘petrodolar’ kavramı tam bu dönemde doğdu. Başlangıçta bu kelime sadece petrol satışından elde edilen ve Körfez ülkelerinin kasalarına giren devasa nakit akışını ifade ediyordu. Bu ülkelerin, bu kadar büyük bir parayı kendi iç piyasalarına yatıracak sanayi ve altyapıları yoktu. Bu yüzden petrodolarlar getiri bulmak amacıyla küresel bankacılık sisteminde dolaşıma girmeye başladı.
1970’lerin ortalarında Amerika’nın diplomatik hamleleriyle bu durum resmi ve stratejik bir anlaşmaya dönüştü. Amerika ile Suudi Arabistan liderliğindeki Körfez ülkeleri arasında yazılı olmayan ama gayet iyi işleyen bir mutabakat sağlandı: Körfez ülkeleri petrollerini sadece dolar üzerinden satacak ve elde ettikleri bu devasa kârı Amerikan Hazine tahvillerini satın alarak, yani Amerikan devletine borç vererek değerlendirecekti. Karşılığında ise Amerika, bu ülkelere en gelişmiş silahları satacak ve askeri güvenlik garantisi sunacaktı. Kısacası Amerikan doları, Amerikan Donanması’nın gücüyle güvence altına alınmıştı.
Bugün bu tarihi anlaşma çatırdıyor. Amerikan Donanması Körfez’deki petrol akışını eskisi gibi tek başına kontrol edemiyor. Dahası, Suudi Arabistan’da petrol üretimi düşerken Kuveyt ve Irak gibi ülkelerde ciddi üretim kayıpları yaşanıyor. İran, Amerikan yaptırımlarını aşmak için petrolünü Çin’e yuan karşılığı satıyor. Hatta Hindistan bile Rusya ve İran ile ticaretinde yerel para birimleri kullanıyor. Petrodolar anlaşması çöküyor. Peki dolar da çöküyor mu? Hayır. Çünkü doların asıl gücü petrol kuyularında değil, bankacılığın çarklarında gizli.
Asıl gücün sırrı devlet değil, bankalar
Para birimlerinin gücünü, ait oldukları devletlerin askeri veya siyasi gücüyle eş tutmaya eğilimliyiz. Nobel ödüllü ekonomist Robert Mundell, güçlü para birimlerini ‘geniş iç pazarlara sahip, dünyanın dört bir yanına yayılan tüccarlara dayanan imparatorlukların çocukları’ olarak tanımlamıştı. Yani Amerika süper güç olduğu için, ordusu güçlü olduğu için doların da güçlü olduğunu sanıyoruz. Oysa doları son yarım yüzyılda rakipsiz bir küresel proje haline getiren şey, Washington’ın gücünü silah zoruyla dayatması değil; tam tersine Amerikan federal hükümetinin dolar üzerindeki kontrolünü büyük ölçüde serbest bırakmış olmasıdır.
Nasıl mı? Dünyanın neresinde olursa olsun, herhangi bir banka kendi bilançosuna bir kredi yükümlülüğü ekleyip buna pekâlâ dolar diyebiliyor. Yeni dolar yaratmak için Amerikan Hazinesi’nden veya Amerikan Merkez Bankası’ndan (Fed) izin almaya gerek yok. Uluslararası Ödemeler Bankası (BIS) verilerine baktığımızda çok çarpıcı bir tabloyla karşılaşırız: Amerika içindeki bankalarda yaklaşık 19 trilyon dolarlık bir hacim varken, Amerika dışındaki yabancı bankalarda yaratılan ve tutulan yaklaşık 14 trilyon dolarlık denizaşırı dolar bulunuyor.
Yani dünyadaki tüm dolarların neredeyse yarısı Amerika sınırları dışında, Amerika yasalarının tam denetimi olmadan yaratılıyor. Başka hiçbir para birimi; ne euro, ne yuan, ne de yen bu esnekliğe ve bu devasa serbest piyasa hacmine sahip değil. En yakın rakip olan euronun denizaşırı piyasalardaki hacmi 3 trilyon doları ancak geçiyor.
Amerikan dolarının gücünün temeli: Eurodolar sistemi
1970’lerde petrol üreticilerinin kârlarını dolar üzerinden fiyatlamasının asıl sebebi Amerikan askeri gücü değildi. O dönemde, bugün eurodolar dediğimiz küresel dolar bankacılığı altyapısı Londra’da çoktan kurulmuş, son derece yenilikçi ve tıkır tıkır işleyen bir makineye dönüşmüştü. Eurodolar, Amerika sınırları dışındaki bankalarda tutulan ve işlem gören dolarlara verilen isimdir. Avrupa’nın ortak para birimi olan ‘Euro’ ile bir ilgisi yok, Avrupa kelimesinden türemiştir çünkü sistem ilk Londra’da başlamıştı. Diyelim ki bir Alman şirketi Amerika’ya makine sattı ve karşılığında 10 milyon dolar kazandı. Şirket bu parayı Amerikan bankalarında tutmak yerine, faizlerin daha yüksek olduğu ve Amerikan devletinin düzenlemelerinin direkt etkilemediği Londra’daki bir İngiliz bankasına yatırır. Bu İngiliz bankası, kasasındaki bu 10 milyon doları teminat göstererek, Brezilya’dan demir çelik alan Japon bir şirkete dolar cinsinden kredi verir. Böylece İngiliz bankası, Amerikan Merkez Bankası’na hiç sormadan yoktan yeni bir ‘kredi doları’ yaratmış olur.
1973’teki petrol krizi yaşandığında ve Araplar milyarlarca dolar kazandığında, bu para gidecek bir yer arıyordu. Londra’daki eurodolar sistemi, bu devasa petrol kârlarını emmeye ve küresel ticareti finanse edecek kredilere dönüştürmeye dünden hazırdı. Veriler bunu çok net gösteriyor: 1974 yılında petrodolarların 11,5 milyar doları doğrudan Amerika’ya giderken, tam 24 milyar doları Londra’daki eurodolar piyasasına aktı. Kısacası küresel dolar, gücünü savaş gemilerinden değil, bu esnek bankacılık ağından alıyor.
Ticaretin ortak dili: Baskın para birimi paradigması
Doların hakimiyeti sadece petrole veya devasa kredilere dayanmıyor. Dolar aynı zamanda küresel ticaretin ‘ortak dili’ konumunda. Merkez bankalarının tuttukları rezervlerde doların payı son on yılda yüzde 65’ten yüzde 57’ye düşmüş olsa da, günlük dünya ticaretindeki gücü sarsılmaz bir şekilde devam ediyor. Harvardlı ekonomist Gita Gopinath ve meslektaşlarının araştırmaları ‘baskın para birimi paradigması’ adı verilen bir gerçeği ortaya koyuyor. Örneğin, Brezilyalı bir kahve üreticisi, ürününü Japonya’ya satarken faturayı Brezilya reali veya Japon yeni üzerinden kesmek istemez. Çünkü kahve gemisi Japonya’ya ulaşana kadar realin veya yenin değer kaybetme riski vardır. İki taraf da en güvenli, en kolay nakde çevrilebilen ve fiyatı en stabil olan parayı, yani Amerikan dolarını seçer.
2022 verilerine göre küresel ticaretin neredeyse dörtte biri (hatta bazı araştırmalara göre yüzde 50’den fazlası) dolar üzerinden faturalandırıldı. Üstelik bu ticaretin sadece onda biri Amerika’ya yapılıyordu. Tüccarlar faturayı dolarla kesme kararını Washington’ın diplomatik baskılarıyla değil, tamamen kendi ticari güvenlikleri ve maliyetlerini düşürmek için kendi özgür iradeleriyle, özel sektörün dinamikleri içinde alıyorlar.
Uçak gemilerinden daha güçlü bir silah: Swap hatları
Doların küresel rezerv para olmasının asıl sırrına gelelim. Amerika dışında yaratılan ve tamamen serbest piyasada dönen bu 14 trilyon dolarlık devasa denizaşırı dolar havuzunu kriz anlarında çökmekten ne kurtarıyor? Asıl güvence bizzat Amerikan Merkez Bankası (Fed). Fed, kriz anlarında bu sistemin çökmemesi için diğer ülke merkez bankalarına likidite sağlar. Buna finans dünyasında ‘swap (takas) hattı’ denir. Swap; iki merkez bankasının, piyasadaki nakit sıkışıklığını çözmek için geçici bir süre kendi para birimlerini birbiriyle takas etmesidir. Örneğin Fed, Avrupa Merkez Bankası’na milyarlarca dolar verir, karşılığında teminat olarak aynı değerde Euro alır.
Bu sistemin gücünü en net 2008 Küresel Finans Krizi’nde gördük. Avrupa’daki dev bankalar yıllarca dolar üzerinden kredi dağıtmışlardı. Kriz patlak verince, müşterileri dolarları geri çekmek istedi ama bankaların elinde yeterli fiziksel dolar yoktu. Eğer dolar bulamazlarsa Avrupa bankacılık sistemi çökecekti. İşte o an Fed devreye girmişti. Fed, diğer merkez bankalarıyla tam 554 milyar dolarlık swap işlemi gerçekleştirerek dünyayı dolara boğmuştu ve Avrupa bankalarını iflastan kurtarmıştı. Aynı senaryo 2020 Pandemi döneminin başında da yaşanmıştı. Piyasalar kilitlendiğinde Fed yine 358 milyar dolarlık devasa bir takas hattı açarak küresel ticareti rahatlatmıştı
Dünyada başka hiçbir merkez bankası böyle kesin, cömert ve güçlü bir küresel güvenlik ağı sunamıyor. Dolar için bu swap hatları, en büyük donanmalardan bile daha güçlü bir diplomatik silah pozisyonunda. Çünkü günün sonunda, en büyük krizde bile finansal piyasaları kurtaracak kurumun Fed olduğu biliniyor.
Peki, BRICS ülkelerinin yerel para birimleriyle ticaret yapma çabaları veya Çin yuanının yükselişi doları tahtından edemez mi? Çin Merkez Bankası son yıllarda 40 farklı ülkeyle kendi swap anlaşmalarını imzalayarak yuanı küreselleştirmeye çalışıyor. Fakat yuanın doların yerini almasının önünde ciddi engeller var: Amerika, doların ülke dışına çıkmasına ve Londra’da, Tokyo’da yabancı bankalar tarafından çoğaltılmasına izin veriyor. Çin ise parasının kontrolünü kaybetmekten korktuğu için katı sermaye kontrolleri uyguluyor. Çin devletinin kontrolünde olan bir paraya küresel yatırımcılar güvenmezler. Ayrıca, Fed’in swap hatları 2008’de ve 2020’de finansal piyasaları kurtarmıştı. Çin’in swap anlaşmaları ise henüz gerçek bir küresel krizde test edilmedi. Yabancı bankalar, işler gerçekten kötüye gittiğinde Çin’in onları kurtarıp kurtarmayacağından emin değiller.
Küresel dolar sistemi, ‘petrol karşılığı dolar’ gibi tek, basit ve siyasi bir diplomatik hamleyle doğmadı. Özel sektör oyuncuları, tüccarlar ve bankacılar tarafından ticareti kolaylaştırmak için zaman içinde organik biçimde gelişti. Ardından Amerika bu sistemin muazzam gücünü fark edip, Fed’in swap hatlarıyla koruma altına almaya karar verdi. Eğer günün birinde doların krallığı yıkılacaksa, bu Trump yönetiminin Hürmüz Boğazı‘nda uyguladığı ambargolar yüzünden veya Suudi Arabistan’ın petrolü yuan ile satmasından dolayı olmayacaktır.
Asıl çöküş; Amerika’nın içine kapanıp, sınırları dışında yaratılan bu devasa dolarlara sağladığı finansal güvenlik şemsiyesini kapatmaya karar verdiği an başlayacaktır. Eğer günün birinde Fed ‘Neden dışarıdaki bankaları kurtarıyorum?’ diyerek o diplomatik cömertliğinden vazgeçer ve küresel piyasaları swap hatlarıyla desteklemeyi bırakırsa… İşte o zaman gerçekten endişelenme vakti gelmiş demektir.”
Bu yazı ilk kez 1 Mayıs 2026’da yayımlanmıştır.
