2024 Nobel Ekonomi Ödülü sahibi Daron Acemoğlu, akademik üretkenliğiyle çağımızın en saygın iktisatçıları arasında haklı bir yer edindi. Ancak son yıllarda art arda yayımladığı popüler kitaplar ve özellikle liberalizmin krizini ele alan makaleleri büyük ilgi uyandıran Acemoğlu’na beklenmedik derecede sert bir eleştiri yöneltildi. The Economist’te yayımlanan imzasız bir yazıda, adı açıkça verilen ya da kimliği gizli tutulan çok sayıda ekonomistin görüşlerine de yer verilerek Acemoğlu; teorilerini dayandırdığı verilerde hata yapmakla, bazı analizlerinde aşırı genellemelere gitmekle ve siyasi değerlendirmelerinde yüzeysel kalmakla suçlanıyor.
Yazıdan öne çıkan bölümleri aktarıyoruz:
Nobel ödüllü iktisatçı neden hedefte?
“Henüz 58 yaşındaki Massachusetts Teknoloji Enstitüsü (MIT) öğretim üyesi Daron Acemoğlu, uzun süredir iktisat disiplininin en etkili isimlerinden biri olarak görülüyor. Demokrasi, teknolojik dönüşüm ve yapay zekânın ekonomik sonuçları üzerine kaleme aldığı kitapların yanı sıra yüzlerce akademik makale yayımladı. Çalışmalarının büyük bölümü karmaşık matematiksel modeller içeriyor. Ideas/RePEc tarafından hazırlanan ekonomist sıralamalarında yıllardır Harvard Üniversitesi’nden Andrei Shleifer ile üst sıraları paylaşıyor. Görüşleri hem akademi hem de medya dünyasında geniş yankı buluyor.
Ancak ekonomistlere birkaç kadeh bir şey içirirseniz, bazıları bu dev isim hakkındaki gerçek düşüncelerini dile getirmekten çekinmiyor. Tanınmış bir iktisatçı şöyle diyor: “Teorik çalışmalarının büyük bölümü çok değerli. Ancak zaman zaman bu modelleri, geçmişte denenmiş ve başarısız olmuş popülist politikaları savunmak için kullanıyor.”
Bazı eleştirmenler ise görüşlerini açıkça ifade etmekten çekinmiyor. Ekonomi yazarı Noah Smith, Acemoğlu’nun çalışmalarına yönelik çevrimiçi eleştiri dalgasına yanıt verirken, “Acemoğlu hakkında tam anlamıyla on yıldır avazım çıktığı kadar bağırıyorum” demişti.
Akademik çalışmalarında yanlış rakamlara mı baktı?
Hiç kimse bu üretken iktisatçıyı akademik usulsüzlük yapmakla ya da özensiz araştırmalar yürütmekle suçlamıyor. Bir ekonomistin ifadesiyle, “O açıkça bir dahi.” Aynı kişi, Acemoğlu’nun doktora öğrencilerine ve genç akademisyenlere karşı son derece cömert davrandığını da vurguluyor.
Ancak tartışmanın merkezindeki soru farklı: Acemoğlu’nun meslekte ulaştığı olağanüstü itibar ve buna eşlik eden entelektüel etki, gerçekten akademik çalışmalarının gücüyle ne ölçüde açıklanabilir?
Bu soruya yanıt ararken önce ampirik yöntemlerine bakmak gerekiyor.
Nobel Ödülü’nün temel dayanaklarından biri, Acemoğlu’nun Simon Johnson ve James A. Robinson ile birlikte 2001 yılında yayımladığı ve 23 binden fazla akademik atıf alan makale. Çalışma, bazı ülkelerin neden zengin, bazılarının ise neden yoksul kaldığını açıklamaya çalışıyor.
Tezin özü şöyle: Hastalıkların yaygın olduğu bölgelerde Avrupalı yerleşimciler yüksek ölüm oranlarıyla karşılaştı. Bu nedenle uzun vadeli yerleşim yerine kaynakların hızla sömürülmesine dayanan kurumlar oluşturdular. Buna karşılık iklim ve sağlık koşullarının daha elverişli olduğu yerlerde kalıcı yerleşimler kuruldu; yolların, okulların ve sağlık hizmetlerinin gelişmesini sağlayan daha kapsayıcı kurumlar ortaya çıktı. Bu kurumlar zaman içinde kalıcılık kazandı ve sonuçta geçmişte yerleşimcilerin daha düşük ölüm oranlarına sahip olduğu bölgeler günümüzde daha zengin hale geldi.
Ekonomistler bugün bu tezi ciddiye alıyor ancak artık harfi harfine kabul etmiyor. Nobel Komitesi’nin 2024 tarihli değerlendirmesinde bile ölüm oranlarına ilişkin verilerin yer yer yetersiz olduğu kabul edildi. Illinois Urbana-Champaign Üniversitesi’nden David Albouy, 2012 yılında yayımladığı çalışmada bazı ülkelere başka bölgelerden alınan ölüm oranı verilerinin kullanıldığını gösterdi.
Acemoğlu ise bu tartışmaları değerli bulduğunu söylüyor. Ona göre sorun tek başına veriler değil, bazı istatistiksel tercihlerle birlikte ortaya çıkan toplam etki. Hatta bugün aynı makaleyi yeniden kaleme alacak olsa, ölüm oranı verilerinin yanı sıra çeşitli tahmin yöntemlerinde de değişikliğe gideceğini kabul ediyor.
Düşük doğum oranları gerçekten refahın sonucu mu?
Son dönemde eleştirilerin odağındaki çalışmalardan biri de Acemoğlu’nun ortak yazarlarıyla haziran ayında yayımladığı makale oldu. Çalışma, düşük doğum oranlarının çalışma çağındaki yetişkin başına düşen gelirde daha hızlı artışla ilişkili olduğunu öne sürüyor.
Bu dikkat çekici sonuç, nüfusu küçülen Japonya gibi ülkelerin ekonomik gelecekleri konusunda sanıldığı kadar kaygılanmaması gerektiği anlamına gelebilir.
Ancak Pennsylvania Üniversitesi’nden Jesús Fernández-Villaverde ve diğer bazı ekonomistler bu sonuca itiraz ediyor. Onlara göre geçmiş dönemlere ait ilişkiler, bugün birçok ülkede görülen sert doğurganlık düşüşlerini anlamak için yeterince açıklayıcı olmayabilir.
Bu itiraz oldukça makul görünüyor. Nitekim Acemoğlu ve ortak yazarları da makalenin sonuç bölümünde bu sınırlamaya kısaca değiniyor. Bununla birlikte, çalışmadaki yoğun matematiksel analizler arasında bu önemli çekince gözden kaçabiliyor ve yeterince derinleştirilmemiş izlenimi yaratabiliyor.
Şüphesiz işi sıkı tutan bir eleştirmen, yeterince ayrıntılı inceleme yaparsa hemen her araştırmacının çalışmalarında eksiklikler bulabilir. Acemoğlu’nun büyüklüğü de onu doğal bir hedef haline getiriyor.
Fakat bu durum başka bir soruyu açıklamaya yetmiyor: Acemoğlu’nun bazı fikirleri, böylesine etkili bir sosyal bilimciden beklenen derinliğin gerisinde mi kalıyor?
Özellikle Amerikan siyasetine ilişkin kamuoyu önündeki değerlendirmeleri zaman zaman sıradan bulunuyor. Örneğin Donald Trump’a ilişkin geliştirdiği açıklama, Trump’ın yürütme gücünü yücelttiği ve kurumsal kısıtları aşındırmaya çalıştığı tezine dayanıyor. Eleştirmenlere göre bu tespit doğru olsa bile, aynı zamanda oldukça açık ve öngörülebilir.
Kurumlar teorisi hiçbir şeyi açıklamıyor olabilir mi?
Daha ciddi eleştiri ise Acemoğlu’nun temel tezinin kendisine yöneliyor.
Teze göre ülkeler, iyi kurumlara sahip olduklarında zenginleşiyor; kötü kurumlara sahip olduklarında ise durgunlaşıyor. Bu iddia geniş ölçüde doğru kabul ediliyor. Ancak eleştirmenler şu soruyu soruyor:
“Kurum” tam olarak nedir?
Kurallar, normlar, yaptırımlar, kültürel alışkanlıklar ve siyasi yapıların tamamı bu kavramın içine giriyor. Böyle olunca kurumlar neredeyse her şeyi kapsayan bir açıklama kategorisine dönüşüyor.
Peki, kurumlar nasıl ortaya çıkıyor?
Acemoğlu’nun yanıtı çoğu zaman “kritik dönüm noktaları” ve “kurumsal sapmalar” gibi kavramlara dayanıyor. Ancak eleştirmenler bu açıklamaların yeterince somut olmadığını savunuyor.
George Mason Üniversitesi’nden Tyler Cowen, 2011 yılında yaptığı değerlendirmede, kitapta anlatılan kurumsal değişimlerin sürekli başka kurumsal değişimlerle açıklandığını belirterek bunun sonsuz bir geriye gidişe yol açtığını ileri sürmüştü. Francis Fukuyama da kitabın, ekonomik başarısını sürdürmesine rağmen “sömürücü” olarak nitelenebilecek kurumlara sahip Çin örneğini yeterince açıklayamadığını öne sürüyor.
Acemoğlu buna karşı çıkıyor. Kitabın iki bölümünün tamamen ya da büyük ölçüde Çin’e ayrıldığını hatırlatıyor. Ayrıca kurumsal değişimin tarihsel bağlamı dikkate alınmadan anlaşılamayacağını belirterek, yaklaşımının döngüsel ya da totolojik olduğu görüşünü reddediyor.
Teknoloji konusunda aşırı karamsar mı?
Acemoğlu’nun ana akımdan en belirgin şekilde ayrıldığı alanlardan biri teknolojiye ilişkin görüşleri.
Simon Johnson ile birlikte yazdığı 2023 tarihli Güç ve İlerleme adlı kitap, teknolojik gelişmelerin tarihini büyük ölçüde seçkinlerin çıkarlarına hizmet eden ve sık sık istenmeyen sonuçlar üreten bir süreç olarak yorumluyor.
Eleştirmenlere göre bu yaklaşım, daha güçlü bir karşı tezi arka plana itiyor: Teknolojik ilerleme, tüm sorunlarına rağmen sıradan insanların yaşam standardını sanayi devrimi öncesine kıyasla olağanüstü ölçüde yükseltti.
Benzer bir eleştiri yapay zekâ konusundaki görüşleri için de dile getiriliyor.
Acemoğlu’nun 2024 yılında yayımladığı bir makale, yapay zekânın önümüzdeki on yıl içinde ABD verimliliğini yalnızca sınırlı ölçüde artıracağını öngörüyordu. Eleştirmenler ise bu hesabın, son dönemde ortaya çıkan ve ekonomiyi dönüştürme potansiyeli taşıyan yeni yapay zekâ uygulamalarını yeterince dikkate almadığını savunuyor.
Acemoğlu bu eleştiriyi kısmen kabul ediyor. Buna rağmen, yapay zekânın yakın gelecekte devasa verimlilik artışları yaratacağı yönündeki iddialara daha fazla gerçekçilik katılması gerektiği görüşünde ısrar ediyor.
Yapay zekâ tartışmasındaki etkisi sorgulanmalı mı?
Bu akademik tartışmalar ilk bakışta teknik ayrıntılar gibi görünebilir. Ancak sonuçları oldukça önemli olabilir.
Acemoğlu, teknolojinin demokrasi ve istihdam üzerindeki etkileri konusunda ciddi kaygılar taşıyor. Son kitabı da yapay zekânın ekonomik faydalarından çok, toplumsal maliyetlerine odaklanıyor. Artan yalnızlaşma, siyasi manipülasyon ve bilgi kirliliği gibi riskler bunların başında geliyor.
Bu risklere karşı önerdiği çözüm ise “işçi yanlısı yapay zekâ”. Amaç, insan emeğinin yerini almak yerine onu tamamlayan ve değerini artıran sistemler geliştirmek.
Fikir kulağa hem çekici hem de oldukça açık geliyor.
Sonuç olarak Acemoğlu’nun etkisi ve itibarı hâlâ çok büyük. Ancak eleştirmenlerine göre tam da bu nedenle fikirlerinin daha sıkı bir eleştirel süzgeçten geçirilmesi gerekiyor. Şöhretin büyüklüğü, zaman zaman ona yönelik sorgulayıcı yaklaşımın önüne geçebiliyor.”
Bu yazı ilk kez 20 Ağustos 2026’da yayımlanmıştır.
